Μια σχετική ελευθερία

Την ώρα που ένας τρελός του Θεού έμπαινε, χθες, σε μια εκκλησία στη Νίκαια για να σφάξει τον επίτροπο και δυο γυναίκες προσκυνήτριες, ο καθηγητής Νίκος Μουζέλης, παλαιός εκσυγχρονιστής και σήμερα εκπρόσωπος του ρεύματος που επιδιώκει να γεφυρώσει τον ριζοσπαστικό ΣΥΡΙΖΑ με τη σοσιαλδημοκρατία, παρενέβαινε δημόσια, κρίνοντας την επιλογή του γάλλου προέδρου, Εμμανουέλ Μακρόν, να προβάλει στις προσόψεις δημόσιων κτιρίων «τα σκίτσα του “Σαρλί Εμπντό” για τον Μωάμεθ» («Οι δυο φανατισμοί, στα «ΝΕΑ», 21/10/2020, σελ. 9).

Ο καθηγητής Μουζέλης κάνει καταρχάς ένα σφάλμα: τα εξώφυλλα του γαλλικού σατιρικού περιοδικού που προβλήθηκαν δημοσίως με πρωτοβουλία του γαλλικού κράτους είχαν γελοιογραφίες με αντικείμενο όχι μόνο το Ισλάμ αλλά και τη χριστιανική θρησκεία, στην οποία το περιοδικό, στα εξήντα χρόνια της ιστορίας του, έχει αφιερώσει εκατοντάδες σκίτσα. Ηταν τα σκίτσα που δίδασκε ο δάσκαλος που δολοφονήθηκε.

Το θέμα είναι, όμως, ότι ο καθηγητής Μουζέλης κάνει και δυο καταρχήν σφάλματα. Ισχυρίζεται ότι το περιοδικό, που δικαιούται να μην του αρέσουν ούτε η αισθητική ούτε η στόχευσή του, διέπεται από «έναν νεωτερικό φανατισμό που δημιουργεί σοβαρά προβλήματα». Σε τι συνίσταται αυτός ο «νεωτερικός φανατισμός»; «Εξακολουθεί να γελοιοποιεί τον Μωάμεθ μέσω σκίτσων», αν και γνωρίζει σίγουρα ο σκιτσογράφος «πως αυτού του είδους τα αντι-ισλαμικά σκίτσα οδηγούν σε αθώα θύματα – όπως έγινε στην περίπτωση του Πατί». Η λεπτή διατύπωση δεν αφήνει αμφιβολίες. Για τη βία του Ισλάμ στη Δύση, για τη σφαγή στο Μπατακλάν, για τις δολοφονίες των πρωτεργατών του «Σαρλί Εμπντό», για τόσες ακόμα δολοφονικές επιθέσεις φταίει η πολιτική σάτιρα, το πολιτιστικό σοκ που προκαλεί. Δεν φταίει ο φονικός φανατισμός των εξτρεμιστών της τζιχάντ, φταίει η ελευθερία του λόγου!

Ως προς αυτό, ο καθηγητής Μουζέλης είναι απολύτως πεπεισμένος. «Νομίζω πως το απόλυτο δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου είναι απαράδεκτο», λέει με μεγάλη σαφήνεια. Και προσθέτει ότι «η πίστη στην απόλυτη ελευθερία του λόγου είναι και αυτή ένας φανατισμός που συχνά οδηγεί στη μισαλλοδοξία». Οπότε;

Αν πάρει κανείς τοις μετρητοίς τον καθηγητή Μουζέλη, το κράτος πρέπει να φιμώσει όσους με τη δημόσια έκφρασή τους προσβάλλουν το Ισλάμ. Τους γελοιογράφους, τους δημοσιογράφους, τους συγγραφείς. Ο θρύλος της γαλλικής γελοιογραφίας, ο Βολινσκί, που πριν τον σκοτώσουν το 2015 οι τζιχαντιστές στην επίθεση κατά του «Σαρλί Εμπντό» είχε προλάβει να εκφράσει το πνεύμα του γαλλικού Μάη, αλλά και να υπηρετήσει τη γελοιογραφία στην κομμουνιστική «Ουμανιτέ», θα έπρεπε να είναι απαγορευμένος – αφού δουλειά του ήταν να προκαλεί. Ο Μισέλ Ουελμπέκ θα έπρεπε να ξανασκεφτεί την πλοκή της ιστορίας του στην «Υποταγή» όπου, για να μην κυβερνήσει τη Γαλλία η Ακροδεξιά, η δημοκρατία αναθέτει τη διαχείρισή της σε έναν μετριοπαθή μουσουλμάνο ηγέτη. Και ο Σαλμάν Ρούσντι θα έπρεπε να αφεθεί στην τύχη του, ώσπου κάποιος «μοναχικός λύκος» να εκτελέσει τον φετφά που είχαν εκδώσει οι μουλάδες.

Ο δυτικός τρόπος προβλέπει την καταλλαγή, την ανοχή του διαφορετικού, την ειρηνική συμβίωση. Αλλά έχει αξίες κατακτημένες στο βάθος του χρόνου. Η σχετικοποίηση της ελευθερίας του λόγου θα σήμαινε την αλλοίωση του κοινωνικού συμβολαίου: ποιος, υπό ποίους όρους και πώς (με γύψο, όπως στη χούντα;) θα περιέκοπτε (πόση) από την ελευθερία; Και πώς θα επιβαλλόταν αυτή η σχετικοποίηση; Τι δυτική δημοκρατία θα προέκυπτε με αυτή τη σχετική ελευθερία; Λυπάμαι που τις σκέψεις αυτές τις προκαλεί ένας πρώην εκσυγχρονιστής.

Ο Πέτρος
Ο Πέτρος Κουναλάκης, που πέθανε προχθές, είχε τη διαδρομή του συνεπούς ευρωκομμουνιστή. Το αίτημά του ήταν σαφές: μια δικαιότερη κοινωνία με δημοκρατία και ελευθεροτυπία. Το υπηρέτησε με συνέπεια και, θα έλεγα, με μια πίστη μερικές φορές σχεδόν υπερβατική, τελεολογική. Αλλά αυτό δεν τον έκανε φανατικό, το αντίθετο. Η πολιτική γι’ αυτόν δεν ήταν οχύρωση πίσω από τις θέσεις του. Απεχθανόταν τους μετωπικούς και τα μέτωπα, όπως απεχθανόταν τους δογματισμούς και τους δογματικούς. Ηταν πάντα συναινετικός, κι αυτό καθρεφτίστηκε και στις πολιτικές επιλογές του και στην πολιτεία του.
Και ήταν ο πιο κοντά στους προβληματισμούς της κοινωνίας πολιτικός. Οχι απαραίτητα για να τις εκφράσει, αλλά για να τις γνωρίζει – και αν χρειάζεται για να αντιπαρατεθεί σ’ αυτές.
Θα χρειαζόταν. Πολλές φορές χρειάστηκε να μην ακολουθήσει τα αριστερά (κι αριστερίστικα) κλισέ του αντισυστημισμού. Σαφώς, η αντιμετώπιση του εξτρεμιστικού ισλαμισμού μετά την 11η Σεπτεμβρίου δεν συνδυάστηκε εκ μέρους του με δήθεν φόβο για τα ατομικά δικαιώματα, δεν ισχυρίστηκε ότι η τρομοκρατία εξαρθρώθηκε επειδή ο Ξηρός ήπιε πορτοκαλάδα, δεν χάιδεψε τους δήθεν επαναστάτες πλην μηδενιστές ταραξίες του Δεκέμβρη 2008, δεν τσίμπησε τον αντιμνημονιακό αντιευρωπαϊσμό. Ηταν αριστερός δημοκράτης, περήφανος επειδή παρέμενε αριστερός δημοκράτης παρά τους μύθους της νεότητας που χρειάστηκε να απομυθοποιήσει. Αντίο Πέτρο.