Ο κύριος Ζίας δεν μένει πια εδώ…

Ο Νίκος Ζίας γεννήθηκε στην Τρίπολη, όπου υπηρετούσε ως γεωπόνος ο πατέρας του. Ωστόσο, ως γιος του Καστοριανού Θεόδωρου και της Σερραίας Λιλής Ζία, αισθανόταν Μακεδόνας. Συχνό το πείραγμα από φίλους του: Πώς αυτός, ένας Αρκάς, έλεγε πως ήταν Μακεδόνας…

Την Καστοριά επέλεξε, ως συνεργάτης του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, για την πρώτη επιστημονική του αποστολή, το 1965. Στη μακρά σταδιοδρομία του, η Καστοριά με τα μοναδικά βυζαντινά μνημεία και τις εκκλησιές της δέχονταν την ευαίσθητη φροντίδα του. Μεγάλη ήταν η έγνοιά του για την επανέκθεση του Βυζαντινού Μουσείου της. Με ρωτούσε συχνά μέχρι το 2014 για την πορεία του έργου. Είχαμε την κουβέντα του λίγες βδομάδες πριν, που επισκέφθηκα το Μουσείο.

Ως αφετηρία της επίμονης, επίπονης, αλλά λίαν αποδοτικής ενασχόλησής του με τη διοργάνωση εκθέσεων, να θεωρήσουμε τη συμμετοχή του, μαζί με άλλους νέους βυζαντινολόγους, στην προετοιμασία της έκθεσης, του Συμβουλίου της Ευρώπης, «Βυζαντινή Τέχνη – Τέχνη Ευρωπαϊκή» (Ζάππειο, 1964). Οι αναφορές του σε αυτή την ιστορική και εμβληματική έκθεση συνοδεύονταν πάντα με την έκφραση της ευγνωμοσύνης του – ήταν μόλις 23 ετών – προς τους τρεις μεγάλους δασκάλους, Μανόλη Χατζηδάκη, Ανδρέα Ξυγγόπουλο και Μαρίνο Καλλιγά, που είχαν αναλάβει την οργάνωσή της. Οι συζητήσεις τους – θα τις έλεγες και σεμινάρια στην Τέχνη – του άνοιξαν διάπλατα έναν νέο κόσμο: Η Ευρωπαϊκή Τέχνη και οι επιδράσεις της από την αυτοκρατορική θρησκευτική τέχνη του Βυζαντίου.

Το 1966, ο Νίκος Ζίας, πρώτος στον διαγωνισμό του υπουργείου Προεδρίας – δεν υπήρχε τότε υπουργείο Πολιτισμού, η Αρχαιολογική Υπηρεσία ήταν Γενική Διεύθυνση του Προεδρίας – υπηρέτησε για λίγο στην Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων και μετά στον Μυστρά, όπου ασχολήθηκε με ανασκαφικές και αναστηλωτικές εργασίες, και παράλληλα στη Μονεμβασία και στη Μάνη. Ως προϊστάμενος, το 1969, στην 4η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, εργάστηκε στη Νάξο και στη Χίο. Η εργατικότητά του, η αφοσίωσή του και η μεθοδικότητά του ήταν παροιμιώδεις.

Μετατέθηκε, το 1972, στην Πάτρα για να διοικήσει μια Εφορεία με έντεκα νομούς, ανάμεσά τους η Κεφαλλονιά και η Ζάκυνθος. Εκεί βρήκε πρόσφορο πεδίο να μελετήσει σχολαστικά την Επτανησιακή Σχολή, συμπληρώνοντας τις αναζητήσεις του για την τέχνη του 18ου και του 19ου αιώνα. Η βυζαντινή και νεότερη τέχνη ήταν γι’ αυτόν μια συνέχεια.

Μετά από μια δεκαετία, κατά την οποία υπηρέτησε ως τμηματάρχης στη Διεύθυνση Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων, ανέλαβε, το 1987, τα καθήκοντα του διευθυντή της, θέση στην οποία παρέμεινε ως το 1998. Με το παράδειγμά του προς τους νεότερους συναδέλφους του, δίδαξε την αίσθηση του καθήκοντος, την ανάληψη της ευθύνης, τη συναδελφικότητα, τη συνεργασία. Κυρίως, το ήθος, αλλά και την απόλαυση στην ενασχόληση με την πολιτιστική κληρονομιά.

Αποχώρησε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία επιλέγοντας τη θέση του καθηγητή και του δασκάλου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Δίδαξε την Εκκλησιαστική Τέχνη σε ένα νεανικό κοινό, που συνήθως αμφισβητεί τις θέσεις της Εκκλησίας. Ηπιος, γλυκός, καλότροπος, γοητευτικός συνομιλητής, μόνο καλά λόγια, λόγια αγάπης, έχουν να πουν γι’ αυτόν οι μαθητές του.

Ο Νίκος Ζίας υπηρέτησε το έργο του υπουργείου Πολιτισμού με αφοσίωση και αυταπάρνηση και μετά την αποχώρησή του από την υπηρεσία. Ως πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων υπηρέτησε την εξωστρέφεια του ΥΠΠΟΑ, με την αναγνώριση της Ευρωπαϊκής Ενωσης και της UNESCO. Ανέλαβε, με διεθνείς συνεργασίες και προγράμματα, την εκπαίδευση προσωπικού, την εκπόνηση μελετών και επέβλεψε έργα σημαντικά σε χώρες που διασώζουν την κληρονομιά του Βυζαντίου.

Φιλοπερίεργο πνεύμα, υπηρέτησε, δόκιμα, και την τεχνοκριτική, γράφοντας στα σημαντικότερα περιοδικά της εποχής του. Δεν εγκατέλειψε ποτέ τη μελέτη του έργου του Κόντογλου. Με τη διδακτορική του διατριβή – «Η Κοσμική Ζωγραφική του Φώτη Κόντογλου» – και μελετώντας συστηματικά το έργο του, αναδείχθηκε ο εγκυρότερος μελετητής του.

Ο Νίκος Ζίας, με κύρια την αίσθηση του καθήκοντος, δεν πολιτικοποίησε τη θέση του. Συνεργάστηκε άριστα και αποδοτικά με τη Μελίνα – «πού είναι ο Ζίας μου;» ρωτούσε -, με τον Βαγγέλη Βενιζέλο, τον Αντώνη Σαμαρά.

Οταν, τον Μάρτιο του 1999, βρέθηκα στο υπουργείο Πολιτισμού ως Γενική Γραμματέας ο «κ. Ζίας» μαζί με τους στενούς του συνεργάτες, Δημήτρη Κωνστάντιο και Ισίδωρο Κακούρη, ήταν από τους πρώτους που στάθηκαν δίπλα μου ως φίλοι και συνάδελφοι. Παρά τη στενή μας σχέση και τη δική του προτροπή ποτέ δεν μπόρεσα να τον προσφωνήσω διαφορετικά. Ηταν και θα είναι για μένα ο «κ. Ζίας», όπως άλλωστε ήταν και ο «κ. Μπούρας». Μέλος στα Κεντρικά Επιστημονικά Συμβούλια του υπουργείου Πολιτισμού με οξυδέρκεια και πραότητα, με ευθυκρισία και ευθύτητα έδινε λύσεις σε σύνθετα επιστημονικά προβλήματα. Ηταν ο «κ. Ζίας», που του ζητούσα τη γνώμη του σε πολλά και δύσκολα υπηρεσιακά θέματα ξέροντας την εντιμότητά του και το ορθό του λόγου του.

Η Ελση, η σύντροφός της ζωής του, τον φρόντιζε πάντα. Καθώς ο ίδιος ήταν βαθύτατα πιστός χριστιανός, η Ελση, Τετάρτη και Παρασκευή του έδινε για το γραφείο τα νηστήσιμά του. Οταν έφυγε εκείνη, χάθηκε η γη κάτω από τα πόδια του. Η αγάπη του για τη Λιλιάνα, την κόρη του, τον κρατούσε στη ζωή. Ηταν τιμή για όλους εμάς που συνεργαστήκαμε μαζί του.

Δεν βρίσκω μεγαλύτερο έπαινο για αυτόν τον σπουδαίο άνθρωπο, που τα έργα του – υποδειγματικά της επιστημοσύνης, της αποτελεσματικότητας, της σοφίας του – μνημονεύονται και θα μνημονεύονται. Οι νεότερες γενιές των αρχαιολόγων που θα κληθούν να υπηρετήσουν την Αρχαιολογική Υπηρεσία θα ακούν συχνά από τους παλαιότερους «Aυτό το είπε…, το έκανε…, το έγραψε… ο Νίκος Ζίας». Καλό ταξίδι, Καλή Ανάσταση, κύριε Ζία.