Αλλο φίδι από το αβγό

Την ώρα που η Ελλάδα παλεύει, και σε μεγάλο βαθμό καταφέρνει, να αφήσει πίσω της τον εφιάλτη της Χρυσής Αυγής, η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει κάθε λόγο να ανησυχεί. Γιατί ο δικός της, και κοινός για όλους μας, εφιάλτης κάθε άλλο παρά έχει εξαφανιστεί. Το βαθύτερο πρόβλημα δημοκρατίας αυτή τη στιγμή στην Ενωση δεν προέρχεται από τις αλλεπάλληλες κρίσεις, ούτε καν από τη σχεδόν μόνιμη απάθεια των πολιτών της σε σχέση με το ευρωπαϊκό πολιτικό σχέδιο. Το πρόβλημα, που συνιστά μέγιστο θεσμικό κόλαφο, είναι η ύπαρξη, εντός της Ενωσης και στο κέντρο της Ευρώπης, χωρών που παραβιάζουν συνειδητά και επανειλημμένα τους κανόνες του Κράτους Δικαίου – κανόνες επί των οποίων υποτίθεται ότι βασίζεται ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα.

Αυτές τις μέρες, με σφοδρότητα αλλά λίγο πιο πίσω από εκεί που πέφτουν οι προβολείς της δημοσιότητας, διεξάγεται μια μάχη χαρακωμάτων. Με την ευκαιρία της έγκρισης από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και αρχής εφαρμογής του Σχεδίου, και του αντίστοιχου Ταμείου, Ανάκαμψης από τον κορωνοϊό επανήλθε στην επιφάνεια η παλαιότερη πρόταση της Επιτροπής για σύνδεση της χρηματοδότησης με τις επιδόσεις των κρατών – μελών στο πεδίο του Κράτους Δικαίου. Η μάχη δεν επικεντρώνεται σε ζήτημα αρχής, αφού στην απόφαση του Συμβουλίου τον Ιούλιο, με την οποία «πέρασε» ομόφωνα η ιδέα του Ταμείου, υπήρχε ρητή αναφορά σε έναν «μηχανισμό», υπό τον έλεγχο της Επιτροπής, για πιθανή ανάσχεση της χρηματοδότησης σε περίπτωση παραβιάσεων του κράτους Δικαίου. Το ζήτημα που έμεινε εκκρεμές, για να επιτευχθεί η αναγκαία ομοφωνία, ήταν η μορφή που θα πάρει αυτός ο μηχανισμός.

Γύρω από αυτό δίνεται η σημερινή μάχη, που έχει τέσσερις βασικούς πρωταγωνιστές. Την Επιτροπή, την οποία εκπροσωπεί, για το συγκεκριμένο ζήτημα, όχι τόσο η πρόεδρος Φον ντερ Λάιεν, γνωστή «προς Ανατολάς ισορροπίστρια», αλλά η τσέχα αντιπρόεδρος υπεύθυνη για θέματα «Αξιών και Διαφάνειας» Βέρα Γιουροβά. Την προεδρεύουσα Γερμανία, η οποία, αν και θεωρητικά στο πλευρό των χωρών που ζητούν τη δημιουργία ενός πραγματικού και «με δόντια» μηχανισμού, έκανε αυτές τις μέρες ένα – σημαντικό – βήμα «ξεδοντιάσματος», αφού προώθησε προς συζήτηση μια πρόταση για περικοπή κονδυλίων από το Ταμείο μόνο σε περίπτωση που ενδεχόμενη παραβίαση κανόνων του Κράτους Δικαίου θα σχετίζεται άμεσα με την οικονομική διαχείριση. Τη Γαλλία, που ως αιώνια υπερασπίστρια του Κράτους Δικαίου, αλλά και ως πατρίδα του προέδρου Μακρόν και ως αντίπαλο δέος της Γερμανίας, επιμένει φωναχτά, δια του νέου και ωραίου υπουργού Ευρωπαϊκών Υποθέσεων, για ένα μηχανισμό «πραγματικής αντίστασης» στην ποδοπάτηση των ιδεωδών της Ενωσης. Και τις χώρες που βλέπουν, δικαίως, τον εαυτό τους στον καθρέφτη, δηλαδή κατά πρώτο λόγο την Ουγγαρία και την Πολωνία, αλλά επίσης και την Τσεχία και τη Σλοβακία, για να συμπληρωθεί το «καρέ του Βίζεγκραντ», ίσως και με τη σιωπηρή υποστήριξη, ή ανοχή, της Αυστρίας. Χρέη «κυβερνητικού εκπροσώπου» της ομάδας των «αυταρχικών δημοκρατιών» που αντιστέκονται στον μηχανισμό του Κράτους Δικαίου εκτελεί, φυσικώ τω τρόπω, ο ούγγρος πρόεδρος Ορμπαν.

Το θεσμικό ζήτημα είναι εξαιρετικά κρίσιμο, αφού διακυβεύεται, ούτε λίγο ούτε πολύ, ο δημοκρατικός χαρακτήρας του ευρωπαϊκού σχεδίου, όμως η ισορροπία δυνάμεων παίζεται στο καθαρά πολιτικά πεδίο, και είναι εξαιρετικά λεπτή. Η πλειοψηφία των κρατών μελών δεν ανέχεται τις συνεχείς κάμψεις της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, της ελευθερίας του Τύπου και της έκφρασης, των εκβιασμών στο Συμβούλιο εκ μέρους της Ουγγαρίας, της Πολωνίας και της «σχολής» τους. Ιδιαίτερα ενεργό ρόλο, αλλά για τους δικούς τους λόγους, παίζουν οι «τσιγκούνηδες του Βορρά», Ολλανδία, Σουηδία, Δανία, Φινλανδία, που χρησιμοποιούν την πίστη τους στο Κράτος Δικαίου ως συμπληρωματικό επιχείρημα για την, κατά τη γνώμη τους, υπερβολικά γενναιόδωρη κατανομή κονδυλίων σε πολλές χώρες, ανάμεσα στις οποίες βρίσκονται και οι «αυταρχικές». Η Γιουροβά έχει με το μέρος της το ηθικό κύρος, καθώς προέρχεται από την Τσεχία κι εξέδωσε μόλις την πρώτη στην ιστορία της Ενωσης Εκθεση, που εκθέτει αρκετές χώρες, για την «Κατάσταση του Κράτους Δικαίου», όμως η Επιτροπή δεν έχει καθοριστικό ρόλο στο πού θα γείρει η ζυγαριά. Αυτό ίσως τελικά κριθεί από μια διαδικαστική και μια καθαρά πολιτική πονηριά της ιστορίας: το ότι, στην παρούσα φάση, η ψήφιση του «μηχανισμού» θα γίνει με ειδική πλειοψηφία και όχι με ομοφωνία και ότι η Γαλλία επί Μακρόν ανάκτησε ένα μέρος της πολιτικής επιρροής της και πάντως «ζυγίζει» πιο πολύ απέναντι σε μια Γερμανία διπλού λυκόφωτος: της καγκελαρίου της και της πλήρους κυριαρχίας της.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος