Οι διερευνητικές συνομιλίες{CR}και οι «μονίμως ανησυχούντες»

Από την επομένη ήδη της ανακοίνωσης της συμφωνίας Ελλάδας και Τουρκίας για την έναρξη διερευνητικών συνομιλιών κάποιοι από τους «μόνιμα ανησυχούντες» περί τα ελληνοτουρκικά έστερξαν να δηλώσουν την αντίρρησή τους:

«Δεν είναι δυνατόν να συναντηθούν διπλωμάτες από τις δύο πλευρές ενώ ο κ. Ερντογάν εξακολουθεί την υψηλή ρητορική έναντι της Ελλάδος»^. «Δεν είναι δυνατόν η Ελλάδα να ξεκινάει ακόμη και αυτού του τύπου τις (ακίνδυνες;) συνομιλίες όταν η συμπεριφορά της Τουρκίας παραμένει επιθετική, παράνομη και προκλητική έναντι της Κυπριακής Δημοκρατίας»^. «Δεν είναι δυνατόν να αποδεχτούμε ακόμα και τη διερεύνηση των θέσεων της άλλης πλευράς εάν αυτό εμπεριέχει το ενδεχόμενο να συμφωνήσουμε σε μια ατζέντα διαλόγου ή ακόμα χειρότερα σε μια ατζέντα διαπραγματεύσεων»^. «Το ενδεχόμενο σύνταξης συνυποσχετικού, με το οποίο θα παραπέμπουμε τις διαφορές μας στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, είναι επίσης επικίνδυνο, διότι γνωρίζουμε ότι δεν πρόκειται να μας δώσει ό,τι θεωρούμε ότι δικαιούμαστε στο Αιγαίο ή στην Ανατολική Μεσόγειο. Για αυτό και η πρώτη μας επιλογή πρέπει να είναι να μην ξεκινήσουν οι διερευνητικές συνομιλίες. Αν όμως ξεκινήσουν, πρέπει να φροντίσουμε να έχουν προσχηματικό χαρακτήρα. Να ακολουθούν δηλαδή τη δοκιμασμένη μέθοδο της “ελεγχόμενης αδράνειας” της περιόδου 2004 – 2007. Θα μπορούσαμε μάλιστα να αυξήσουμε τις πιθανότητες οι διερευνητικές συνομιλίες να βαλτώσουν και τελικά να διακοπούν, εάν φροντίσουμε να καταστήσουμε συστατικό στοιχείο τους το ανεπίλυτο κυπριακό πρόβλημα».

Για όσους μελετούν και γνωρίζουν την εξέλιξη του δημόσιου διαλόγου στη χώρα μας οι παραπάνω τοποθετήσεις προφανώς δεν αποτελούν έκπληξη. Αντίθετα, σε μεγάλο βαθμό αντανακλούν τη λογική δύο συγκεκριμένων προσεγγίσεων αντιμετώπισης της Τουρκίας που ακολούθησαν οι ελληνικές κυβερνήσεις τόσο κατά την περίοδο του «μη-διαλόγου με την Τουρκία» όσο και κατά την περίοδο της συνειδητής ακινησίας και αδράνειας απέναντι στην Τουρκία. Οι προσεγγίσεις αυτές δεν υπήρξαν ευτυχώς κυρίαρχες στους διαμορφωτές αποφάσεων της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής στη μεταπολιτευτική ιστορία της χώρας. Κυριάρχησαν όμως -κ αι δυστυχώς εξακολουθούν να παραμένουν κυρίαρχες – σε επίπεδο κοινής γνώμης και κοινωνίας ενώ παρούσα είναι – συνήθως με θορυβώδη τρόπο – και η αντιστοιχία αναφορών στο επίπεδο της ακαδημαϊκής και ερευνητικής κοινότητας στη χώρα μας. Οι προσεγγίσεις αυτές εδράζονται σε βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις, κύρια χαρακτηριστικά των οποίων είναι η δεδηλωμένη εσωστρέφεια και ομφαλοσκόπηση, η «νοοτροπία πολιορκίας» (siege mentality), η προτίμηση σε συνωμοσιολογικού χαρακτήρα ερμηνείες των διεθνών εξελίξεων και τελικά η αμυντικότητα και η υιοθέτηση ανακλαστικής συμπεριφοράς και «πυροσβεστικής» αντιμετώπισης των διεθνών εξελίξεων.

Περιττεύει βεβαίως να προστεθεί ότι η προκλητική, επιθετική και παράνομη – τόσο μέσω λόγων όσο και μέσω πράξεων – συμπεριφορά του «εξ ανατολών» γείτονα, ειδικά κατά την τελευταία τετραετία, κατάφερε όχι μόνον να ενισχύσει ακόμα περισσότερο, αλλά και να νομιμοποιήσει αυτές τις αντιλήψεις. Ακόμα χειρότερα, οι διερευνητικές συνομιλίες μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας πρόκειται να επανεκκινήσουν όχι μόνον μετά από ένα διάστημα τεσσάρων χρόνων τυχοδιωκτικής και επιθετικής συμπεριφοράς του κ. Ερντογάν, αλλά και με μια αντιπολίτευση στην Τουρκία η οποία είναι πλήρως παγιδευμένη σε πλειοδοσία εθνικιστικών και ακραίων θέσεων έναντι της Ελλάδος.

Κατά συνέπεια, ευτυχώς για τους «μονίμως ανησυχούντες» και δυστυχώς για το μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων οι προοπτικές των διερευνητικών συνομιλιών δεν είναι ευοίωνες, ενώ η όποια – αναμφίβολα θετική – πρόοδος θα αφορά τη σταθεροποίηση των σχέσεων σε ένα περιβάλλον μη-έντασης, για όσο τουλάχιστον αυτές διαρκέσουν. Πράγματι οι βασικές προϋποθέσεις για την επίτευξη ουσιαστικής προόδου δεν συντρέχουν σήμερα, όπως για παράδειγμα η πίεση προς την Τουρκία ώστε να κινηθεί εποικοδομητικά προκειμένου να επιτύχει έναν ευρύτερο στρατηγικό στόχο (όπως συνέβαινε κατά την πρώτη περίοδο των διερευνητικών επαφών από τον Απρίλιο 2002 μέχρι το τέλος 2003) ή ένα συγκεκριμένο – ακόμα καλύτερα ένα ασφυκτικό – πλαίσιο εντός του οποίου είναι υποχρεωμένη να πάρει αποφάσεις.

Η Τουρκία έχει πλέον αντιληφθεί ότι η διατήρηση πολλών μετώπων που στοιχίζουν πολύ ακριβά σε μια όλο και επιδεινούμενη οικονομία δεν μπορεί να συνεχιστεί. Ειδικά όσον αφορά την Ελλάδα, η Τουρκία προσέρχεται στις διερευνητικές συνομιλίες προκειμένου να κλείσει ένα ακόμα μέτωπο αντιπαράθεσης με τον γείτονά της που δεν κατάφερε μόνον να απαντήσει αποτελεσματικά στη στρατηγική έντασης που ακολούθησε απέναντί του, αλλά ταυτόχρονα τη «φόρτωσε» με πρόσθετες σοβαρές επιβαρύνσεις όσον αφορά τις σχέσεις της με την Ευρωπαϊκή Ενωση, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία καθώς και το σύνολο σχεδόν των αραβικών χωρών, με προεξάρχουσα την Αίγυπτο.

Η επανεκκίνηση των διερευνητικών συνομιλιών έχει αναμφίβολα θετικό πρόσημο. Για την επίτευξη όμως της μεγαλύτερης δυνατής προόδου είναι απαραίτητη – και μπορεί να αποδειχθεί πολλαπλά χρήσιμη – η υποστήριξη από την Ελλάδα της διαδικασίας των διερευνητικών συνομιλιών τόσο διμερώς, μέσω της προώθησης συγκεκριμένων Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, όσο και πολυμερώς, μέσω της συνδιαμόρφωσης της νέας ατζέντας των σχέσεων ΕΕ – Τουρκίας. Δυνητικό πεδίο ουσιαστικής ελληνικής παρέμβασης αποτελεί επίσης η ακόμα ελάχιστα επεξεργασμένη πρόταση του προέδρου του Ευρωπαϊκού συμβουλίου για τη διεξαγωγή περιφερειακής διάσκεψης για την Ανατολική Μεσόγειο.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του Προγράμματος Ασφάλειας στο ΕΛΙΑΜΕΠ