«“Η ζαργάνα μου” είναι ο Πειραιάς»

Οπως ένα σύγχρονο μυθιστόρημα στη λίστα λογοτεχνικών βραβείων που δίνουν έμφαση σε ίσες ευκαιρίες μοιάζει ο βίος της ζωγράφου και γλύπτριας Ζόε Πολ. Ο πατέρας της και η μητέρα της διέφυγαν τη δεκαετία του 1970 από τη Νότια Αφρική. Καλλιτέχνες και οι δύο γονείς της, μόλις γεννήθηκε η Ζόε στο Λονδίνο έφυγαν για την Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στα Κύθηρα, από όπου ο πατέρας της έστελνε τις εικονογραφήσεις του για βιβλία των εκδόσεων Penguin. «Φαντάσου πώς ήταν τότε που δεν υπήρχαν κινητά και e-mail» μου λέει. «Επικοινωνούσε με το Λονδίνο μέσω ενός τηλεφώνου της Κοινότητας. Αυτά με το καντράν και το καλώδιο, το οποίο απαγορευόταν σε όλους μας να το αγγίξουμε επειδή ήμασταν παιδιά».

Σήμερα η Ζόε Πολ έχει απορροφήσει στο βλέμμα της φως και θάλασσα, ενώ το δέρμα της αντανακλά την κρυστάλλινη διαύγεια των πρωινών της αγγλικής εξοχής, αφού μετά την παιδική ηλικία στα Κύθηρα μεγάλωσε στην Οξφόρδη και αργότερα ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της στη γλυπτική στο Royal College of Art του Λονδίνου. Ομως τα καλοκαίρια της οικογένειας συνέχισαν να είναι ελληνικά. Και η Ζόε Πολ το 2016 παρουσίασε στην Αθήνα την πρώτη της ατομική έκθεση δείχνοντας ότι είχε βρει τη δική της γλώσσα για να αφηγείται αναμνήσεις και βιώματα με τα ιδιότυπα υφαντά της. Είχε χρησιμοποιήσει τις παλιές σχάρες βιομηχανικών ψυγείων υφαίνοντας με μάλλινα νήματα την ιστορία της:

«Στο χωριό μου στα Κύθηρα μια γειτόνισσα μου είπε ότι πριν από την εμφάνιση των οικιακών ψυγείων οι άνθρωποι, όταν έσφαζαν ένα ζώο, μοιράζονταν όλοι μαζί το κρέας του γιατί δεν μπορούσαν να το διατηρήσουν. Το ψυγείο τούς επέτρεψε να κρατάνε την τροφή στον οίκο τους. Ομως η τεχνολογική πρόοδος, η άφιξη του ηλεκτρικού ψυγείου, νομίζω ότι προκάλεσε ένα σχίσμα στον βίο της κοινότητας. Ετσι λοιπόν στα έργα μου κάθε σειρά νήματος στην ύφανση υποστηρίζει την άλλη, γι’ αυτό και το σύνολό τους είναι μια μεταφορική εικόνα της συνεκτικότητας που έχουν οι κοινότητες. Ηταν ένα σχόλιο για το πώς οι άνθρωποι βοηθάνε και υποστηρίζουν ο ένας τον άλλον».

Η ΕΚΘΕΣΗ. Η συνάντησή μας γίνεται σε έναν χώρο του Πειραιά, όπου η Ζόε Πολ εκθέτει ένα διαφορετικό σώμα δουλειάς που δίνει όλα τα στοιχεία της κίνησής της να φτιάξει εδώ τις ρίζες της. Μια μεγάλη κουρτίνα από χειροποίητες κεραμικές χάντρες, η «Ζαργάνα», κρέμεται από το ταβάνι και σκιάζει τον χώρο που κατοικείται από ανθρωπομορφικά δοχεία γεμάτα με νερό. Το νερό στάζει μέσα στις οπές των δοχείων από την ξύλινη οροφή, κατάλοιπο της παλιάς αποθήκης που σήμερα φιλοξενεί τον χώρο τέχνης The Intermission. Η ζαργάνα, το νόστιμο, επίμηκες, ασημένιο ψάρι της οικογένειας των βελονίδων, με πράσινα κόκαλα που φωσφορίζουν, είναι η πρωταγωνίστρια της νέας ιστορίας.

Η διστακτική για τα ελληνικά της Ζόε εξηγεί με οξφορδιανή προφορά στα αγγλικά την προέκταση της σημασίας που έχει το συγκεκριμένο ψάρι για την ίδια. Στην αργκό, η λέξη ζαργάνα χρησιμοποιείται ως μια σεμνή και φιλήδονη αναφορά, μια ερωτοτροπία. Η ζαργάνα μου, στην κτητική της μορφή, γίνεται μια πιο λάγνα αναφορά, ένα φιλήδονο φλερτ, μια χαϊδευτική προσφώνηση ή ένα τρυφερό πείραγμα. «Ιστορικά, ο άνθρωπος έχει συνδέσει τη γυναίκα με το ψάρι. Οι άντρες ρίχνουν τα δίχτυα τους για τη Σειρήνα, τη Γοργόνα ή τη Μέδουσα και τελικά πιάνονται οι ίδιοι σ’ αυτά. Για μένα “Η ζαργάνα μου”, όπως έδωσα και τον τίτλο στην έκθεση, έχει να κάνει με τον ρυθμό της ζωής εδώ στο λιμάνι. “Η ζαργάνα μου” είναι ο Πειραιάς. Οπουδήποτε αλλού δεν θα μπορούσε να είχε φτιαχτεί αυτή η κουρτίνα, επειδή όταν σκέφτομαι ένα έργο και ξεκινώ να σχεδιάζω μου έρχονται παράλληλα και άλλες ιδέες για την καταγωγή, το πώς η ιδέα μου συνδέεται με την ιστορία και το παρόν του τόπου. Οπότε η δική μου ζαργάνα σε αυτόν τον χώρο είναι συνδεδεμένη με το υδάτινο στοιχείο και τον ρυθμό των ανθρώπων που δουλεύουν εδώ ή ταξιδεύουν».

Μάλλον έχεις αποκτήσει ρίζες, καθώς θέλεις να μαθαίνεις για τις συνήθειές μας.

«Νιώθω να είμαι από εδώ, αλλά τα ελληνικά μου δεν είναι τόσο καλά. Μεγάλωσα πηγαίνοντας για λειτουργία στην εκκλησία στα Κύθηρα, που ήταν φυσικά ορθόδοξη. Ακόμα και στην Οξφόρδη μία από τις καλύτερές μου φίλες είναι Ελληνονοτιοαφρικανή. Δεν είμαι Βρετανίδα στην κουλτούρα, οπότε έχω μάθει να λειτουργώ σε πολυπολιτισμικό περιβάλλον. Νιώθω άνετα να δουλεύω και να ζω εδώ. Ακόμη και η δουλειά μου έχει ανάγκη αυτό το κλίμα. Χρειάζομαι αυτή τη ζέστη και την ενέργεια. Βέβαια, είναι σημαντικό να ταξιδεύεις και να εκθέτεις και σε άλλες χώρες τη δουλειά σου. Ωστόσο, είναι ανακουφιστικό για μένα ότι τώρα βρίσκομαι εδώ. Εχω το στούντιό μου, τη ζωή μου, τους φίλους μου, ακόμη και η οικογένειά μου για έξι μήνες τον χρόνο είναι εδώ. Δεν ξέρω, αλλά δεν μπορώ να είμαι σαν κάποιους καλλιτέχνες που ταξιδεύουν και ζουν παντού. Προσωπικά, μου αρέσει να είμαι ριζωμένη κάπου και προτιμώ αυτό το “κάπου” να είναι η Αθήνα, αν όχι τα Κύθηρα που τόσο αγαπώ».

Στον πάγκο όπου πίνουμε τον καφέ μας βρίσκονται απλωμένα χαρτιά με σχέδιά της για διαφορετικά ψάρια, άλλα με μελάνι και άλλα με χρώμα. Είναι ένα ακόμη αποδεικτικό του τρόπου που εργάζεται, καθώς ζωγραφίζει για να αποτυπώσει την κίνηση των ψαριών. Οταν δεν τριγυρίζει στην αγορά για να παρατηρήσει άλλες λεπτομέρειές τους με βλέμμα παθολογοανατόμου.

«Το ψάρι συνδέεται με την ελπίδα: βάζεις κάτι μέσα στο νερό και βγάζεις κάτι άλλο. Ξεκίνησα με αυτήν την ιδέα, αλλά όσο την προχωρούσα αποκωδικοποιούσα κι άλλους συμβολισμούς, οπότε το έργο της ζαργάνας γινόταν πλουσιότερο σε ερμηνείες. Γι’ αυτό δεν θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω κάπου αλλού αυτόν τον τίτλο. Το ότι πρόσθεσα και άρθρο κι έγινε “Η ζαργάνα μου” νομίζω ότι προσδίδει ισχύ στη γυναίκα και ότι δεν παραπέμπει σε κάτι υποτιμητικό για εκείνη, όπως θα το διαβάσει από την πλευρά του ένας δυτικός αναγνώστης του φεμινισμού. Για τη δική του οπτική η λέξη αποθηλυκοποιεί τη γυναίκα. Κατά τη γνώμη μου, ο απόηχος αυτής της φράσης στα ελληνικά επιστρέφει στη γυναίκα τη δύναμη της θηλυκότητάς της».

Το πίσω μέρος του εκθεσιακού χώρου παραπέμπει σε σπηλιά και ο τοίχος καλύπτεται από ένα μεγάλων διαστάσεων γλυπτό, φτιαγμένο από χειροποίητα κεραμικά πλακάκια, κατασκευασμένα στις Σέρρες. Η καλλιτέχνις έχει χρησιμοποιήσει ακατέργαστα οξείδια και μεταλλικά στοιχεία για να σχεδιάσει την εικόνα από δύο πλεγμένες σπάθες, περικυκλωμένες από χέλια – τους θύτες νεκρής σάρκας – που στριφογυρίζουν χαμηλά, με τα πλοκάμια ενός χταποδιού γύρω τους. Οι μορφές θολώνουν καθώς ο βαρύς, μαύρος πηλός, πάνω στον οποίο είναι ζωγραφισμένα, τα ρουφάει και δημιουργεί την εντύπωση ότι αναδύονται από τα υδάτινα βάθη. «Καθώς δούλευα για τη “Ζαργάνα”, ανακάλυψα και τα χέλια μέσα από την περιγραφή του Αριστοτέλη για την αναπαραγωγή τους και τον τρόπο που τρώγονται. Ξεκίνησα μια μεγάλη κουρτίνα με αυτά, αλλά ακόμη το σκέφτομαι γιατί θέλω οι χάντρες να γίνουν από μπρούντζο και γυαλί και είναι δύσκολη η κατασκευή τους».

Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ. Η Πολ προσθέτει ότι δεν περιορίζεται σε ένα μέσο. Στη δουλειά της εμφανίζονται εκτός από τις χειροποίητες ψημένες κεραμικές χάντρες, κεραμικά αντικείμενα, σιντριβάνια και τοιχογραφίες. Επιστρέφει στην παράδοση μέσα από τα υλικά και τις τεχνικές που χρησιμοποιεί, όχι για να διαγράψει την ιστορία, αλλά για να την επανεξετάσει. Προσεγγίζει τις ιδέες για την τέχνη με τη δική της κριτική ματιά γύρω από αντιλήψεις για τη θηλυκότητα. Και στην καλλιτεχνική της διαδικασία προσπαθεί τα σχήματά της να δείχνουν τα στάδια απομάκρυνσης των στρώσεων που έχουν κατασκευάσει ο χρόνος και οι συμβάσεις. «Αγαπώ ιδιαίτερα τις τεχνικές και επιδιώκω να συναντώ και να γνωρίζω τεχνίτες για να μαθαίνω μέσα από την τεχνογνωσία τους νέους τρόπους για να πειραματίζομαι με τα υλικά. Αυτό το μείγμα ανθρώπινων γνωριμιών και υλικών που έχω συλλέξει παραπέμπει στην παράδοση αλλά και στη σχέση μου μαζί του. Πρέπει να είσαι δοσμένη στη δουλειά αλλά και να ελευθερώνεις το μυαλό σου να πηγαίνει αλλού. Χρησιμοποιώ τις τεχνικές στα έργα μου για να δημιουργήσω έννοιες και να ξεκινήσω συζητήσεις για το πόσο εμπλεκόμαστε και συνδεόμαστε με τον κόσμο γύρω μας. Ετσι ώστε να τον καταλάβουμε… Βγάζει νόημα αυτό;».

Φυσικά.