Το κρυφό τραύμα

Ενα από τα κύρια άρθρα του τελευταίου τεύχους του περιοδικού «The Economist» τιτλοφορείται «Ο Covid-19 και η ψυχική υγεία: ένας κόσμος με τραύμα» (A World of Trauma). Ολόκληρες κοινωνικές ομάδες από τον Ισημερινό έως την Ιταλία και από τη Ρωσία έως τη Νοτιοανατολική Ασία αντιμετωπίζουν το ρίσκο της «μετα-τραυματικής αγχώδους διαταραχής» που περιλαμβάνει εφιάλτες, επώδυνες αναδρομές στο παρελθόν (flashbacks), αισθήματα ενοχής, ανησυχίας και απομόνωσης. «Ποτέ άλλοτε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο» σημειώνει το βρετανικό περιοδικό «τόσο πολλοί άνθρωποι σε τόσο πολλά μέρη δεν αντιμετώπισαν το (ψυχικό) τραύμα ταυτόχρονα».

Ενα από τα πιο σημαντικά στελέχη του χώρου της οργανωμένης κοινωνίας πολιτών, με πολυετή θητεία σε μεγάλα κοινωφελή ιδρύματα και με πλούσια εμπειρία από διερευνητικές επισκέψεις σε δομές κοινωνικής στήριξης σε ολόκληρη την Ελλάδα, έλεγε πρόσφατα σ’ έναν στενό κύκλο ειδικών ότι το μεγαλύτερο κοινωνικό πρόβλημα της χώρας είναι η ψυχική υγεία.

Δεν είναι μόνο οι επιπτώσεις της πρόσφατης πανδημίας, αλλά και τα τραύματα της δεκαετούς οικονομικής κρίσης που έχουν επηρεάσει την ψυχική υγεία δεκάδων χιλιάδων Ελλήνων και Ελληνίδων όλων των ηλικιών και όλων των κοινωνικών τάξεων. Οι πληγές της αβεβαιότητας για το μέλλον, της ανεργίας, της υποαπασχόλησης, της μείωσης των εισοδημάτων, των διαταραγμένων διαπροσωπικών σχέσεων και του κοινωνικού εγκλεισμού έχουν αφήσει ανεπούλωτα (και εν πολλοίς αόρατα στις στατιστικές) τραύματα σε άτομα, οικογένειες και κοινότητες.

Είναι επομένως αξιέπαινη (αν και με μεγάλη καθυστέρηση) η δημιουργία θέσεως υφυπουργού για θέματα Ψυχικής Υγείας που αποφάσισε ο Πρωθυπουργός στον τελευταίο μίνι ανασχηματισμό. Και είναι ευχάριστο ότι στη θέση αυτή επιλέχθηκε μια νέα και δυναμική γυναίκα. Βέβαια, μια νέα θέση υφυπουργού κάθε άλλο παρά αρκεί για να αντιμετωπιστούν μείζονες προκλήσεις. Εκκρεμούν κρίσιμα ζητήματα όπως το τι πρόσθετοι πόροι θα διατεθούν και τι μεταρρυθμίσεις θα προωθηθούν στην ψυχική υγεία – εφόσον φυσικά προηγηθεί μια συνολική εκτίμηση για το σε ποιον βαθμό ο αριθμός, η γεωγραφική κατανομή, το προσωπικό και η ποιότητα των υπηρεσιών που προσφέρουν οι υπάρχουσες δομές επαρκούν για να καλύψουν τις νέες μεγάλες ανάγκες.

Θεωρούμε ωστόσο ότι προτεραιότητα θα έπρεπε να δοθεί σε δύο – σχετικά αγνοημένους και μάλλον παραμελημένους – τομείς.

Ο ρόλος των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων

Ενα μεγάλο μέρος των παροχών υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην Ελλάδα βασίζεται στη δράση Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ), οι μεγαλύτερες εκ των οποίων αντλούν ένα μέρος των λειτουργικών εσόδων τους από τα ασφαλιστικά ταμεία και ένα άλλο μέρος από ιδιωτικές εισφορές. Προς την κατεύθυνση της ανάθεσης μέρους του έργου σε ΜΚΟ οδήγησε και η μεγάλη τομή στον τομέα της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα, το πρόγραμμα Ψυχαργώς, βάσει του οποίου ήδη από το 1997 ξεκίνησαν προσπάθειες απο-ασυλοποίησης των ψυχικά ασθενών με την προώθηση της παροχής υπηρεσιών σε άτομα με ψυχικές διαταραχές εντός της κοινότητας. Αλλωστε, όπως αναφέρει και το «Σχέδιο αναθεώρησης του Προγράμματος Ψυχαργώς» (2011) – πριν δηλαδή από την οικονομική κρίση – «οι επιδημιολογικές έρευνες (…) δείχνουν πως το 10-20% του πληθυσμού ανά πάσα στιγμή υποφέρουν από ψυχικές διαταραχές». Σήμερα ένα μεγάλο μέρος του υποστηρικτικού πλαισίου, όπως για παράδειγμα τα Κέντρα Ημέρας, οι Υπηρεσίες Τηλεφωνικής Υποστήριξης και οι Ξενώνες λειτουργούν από ΜΚΟ. Οργανώσεις όπως η ΕΠΑΨΥ, η Εταιρεία Κοινωνικής Ψυχιατρικής αλλά και μικρότερες ή πιο στοχευμένες όπως το Κέντρου Παιδιού και Εφήβου και η ΑΝΙΜΑ βρίσκονται διαρκώς στο πεδίο προσφέροντας πλήθος υπηρεσιών σε συνανθρώπους μας. Αυτό που χρειάζεται ο τομέας αυτός είναι περισσότερη ενθάρρυνση και καλύτερη οργάνωση. Κυρίως απαιτούνται ένας καλύτερος συντονισμός των πρωτοβουλιών προκειμένου να περιοριστεί η κατασπατάληση ενεργειών σε παρόμοιες δράσεις (duplication) και παράλληλα να αυξηθούν οι συνέργειες ανάμεσα στις οργανώσεις και να ενισχυθεί η ανταλλαγή πληροφοριών και η συνεργασία με τους δημόσιους φορείς. Επίσης απαιτείται συστηματικότερη προσπάθεια για καλύτερη εκτίμηση αναγκών (needs assessment), κινητοποίηση εθελοντών, προσέλκυση ιδιωτικών πόρων (fundraising) από την Ελλάδα και το εξωτερικό, μείωση του διοικητικού κόστους και βέβαια αποτελεσματικότερη παρακολούθηση (monitoring) και διαρκής αξιολόγηση (evaluation). Κι όλα αυτά δεν απαιτούν μόνο την ενεργοποίηση του υπουργείου Υγείας αλλά και την περαιτέρω κινητοποίηση των ίδιων των οργανώσεων αλληλεγγύης και ιδιαίτερα τη μεγαλύτερη έμφαση στην ανάπτυξη ικανοτήτων (capacity building) και την καλύτερη οργάνωσή τους σε δευτεροβάθμιο επίπεδο.

Ο ρόλος των ευκαιριών απασχόλησης

Οι δομές ψυχικής υγείας στην Ελλάδα συνεχίζουν να επικεντρώνονται στη βραχυπρόθεσμη αντιμετώπιση των ψυχικά ασθενών και όχι τόσο στην κοινωνική τους ένταξη. Εδώ απαιτείται πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια. Είναι για παράδειγμα ενδεικτικό ότι λίγοι δημόσιοι φορείς (όπως μερικά Πανεπιστήμια) διαθέτουν Κέντρα Συμβουλευτικής και Ψυχικής Υγείας, ενώ η ψυχολογική στήριξη απουσιάζει σχεδόν για το σύνολο των εργαζομένων σε φορείς όχι μόνο της τοπικής και της περιφερειακής διοίκησης αλλά και των κεντρικών υπηρεσιών του κράτους.

Υπάρχουν πολλά παραδείγματα επιτυχημένων πρωτοβουλιών για την κοινωνική ένταξη των ψυχικά ασθενών. Στην Καταλωνία (επαρχία Γκαρότσα), για παράδειγμα, ο γαλακτοκομικός συνεταιρισμός La Fageda που ίδρυσε ο κλινικός ψυχολόγος Κριστόμπαλ Κολόν (Χριστόφορος Κολόμβος στα ελληνικά) προσφέρει εργασία σε νοητικά και ψυχικά ασθενείς που, διαφορετικά, θα ήταν αποκλεισμένοι από την αγορά εργασίας. Ο συνεταιρισμός έχει αποδειχθεί εξαιρετικά επιτυχημένος – είναι τρίτος στην παραγωγή γιαουρτιού στην Καταλωνία με ετήσιο τζίρο που ξεπερνά τα 20 εκατομμύρια ευρώ – και εκτιμάται ευρύτερα για την υψηλή ποιότητα των προϊόντων του. Είναι ένα μοντέλο επιχειρηματικής δραστηριότητας με κοινωνικό αντίκτυπο που αξίζει να βρει μιμητές και στην Ελλάδα.