Ενας κόσμος χωρίς τις ΗΠΑ

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου προσεγγίστηκε από πολλούς αναλυτές και ερευνητές ως η απόλυτη επικράτηση του φιλελεύθερου μοντέλου διακυβέρνησης και της καπιταλιστικής οικονομίας. Αυτή η αίσθηση συνδυάστηκε με τον κυρίαρχο ρόλο των ΗΠΑ στις διεθνείς υποθέσεις. Δεν είναι τυχαίο πως εκείνη την περίοδο αναπτύχθηκε η ρητορική περί «νέας Ρώμης» και «παγκόσμιας τάξης», χαρακτηρισμοί και σχήματα ισχύος που αποδίδονταν στη μονοπολική κυριαρχία. Οπως είναι αναμενόμενο, αυτή η αίσθηση κυριαρχίας, η οποία σε αρκετές περιπτώσεις επιβεβαιώθηκε στην πράξη από τις ίδιες τις ΗΠΑ, δημιούργησε και έντονα αισθήματα αντίδρασης. Ισως η χαρακτηριστικότερη έκφραση για να τα αποτυπώσει είναι το «παγκόσμιος χωροφύλακας».

Οι τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου και η απόφαση της Διακυβέρνησης Μπους να κηρύξει παγκόσμιο πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, καθώς και οι στρατιωτικές επεμβάσεις στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, διόγκωσαν την αντίδραση για τον ρόλο των ΗΠΑ στις διεθνείς υποθέσεις. Αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που οδήγησαν τη Διακυβέρνηση Ομπάμα να αλλάξει σταδιακά τον ρόλο, τον τρόπο, αλλά και την περιοχή παρέμβασης των ΗΠΑ (μεταφορά του στρατηγικού άξονα ενδιαφέροντος από τη Μέση Ανατολή στην Ασία και στον Ειρηνικό, μη επέμβαση στη Συρία, διαπραγματεύσεις με το Ιράν κ.τ.λ.).

Στην Ελλάδα, λόγω και του παραδοσιακού αντιαμερικανισμού, ο οποίος οξύνθηκε λόγω και της δικτατορίας των Συνταγματαρχών, υπήρχε διαχρονικά μια έντονη κριτική για τις παρεμβάσεις των ΗΠΑ στις διεθνείς εξελίξεις, αλλά και για τον ρόλο τους στις σχέσεις με την Τουρκία. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι οι βομβαρδισμοί στο Κόσοβο, όταν ακόμη και το κυβερνών τότε ΠΑΣΟΚ βρισκόταν στους δρόμους διαδηλώνοντας κατά της επέμβασης και των ΗΠΑ, ενώ η κυβέρνηση υποστήριζε τη συγκεκριμένη απόφαση. Μεγάλη όμως αντίδραση υπήρξε και για την παρέμβαση των ΗΠΑ στη κρίση των Ιμίων και στην υπόθεση Οτσαλάν. Αλήστου μνήμης ήταν οι σκηνές έντασης στο Κοινοβούλιο, όταν ο τότε πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης ευχαρίστησε δημόσια την κυβέρνηση των ΗΠΑ για τη διαμεσολάβησή της και την αποκλιμάκωση της κρίσης των Ιμίων.

Η θητεία του προέδρου Τραμπ, με τον τρόπο ειδικά που αυτός επέλεξε να καθορίσει τον ρόλο των ΗΠΑ στις παγκόσμιες εξελίξεις, ανέδειξε πως ο ρόλος των ΗΠΑ ήταν καταλυτικός και σταθεροποιητικός. Ειδικότερα, από τη στιγμή που η παγκόσμια διακυβέρνηση δεν έχει προχωρήσει στον βαθμό που θέλουν οι υποστηρικτές της πολιτικής διάστασης της παγκοσμιοποίησης, ο ρόλος των ΗΠΑ ήταν καθοριστικός στη διατήρηση της σταθερότητας και της ασφάλειας.

Προφανώς και δεν είχαμε τον τέλειο κόσμο. Αλλωστε, αυτός είναι πολύ δύσκολο να υπάρξει. Οι διεθνείς και οι περιφερειακοί θεσμοί, με ατμομηχανή τις ΗΠΑ, ήταν αποτελεσματικότεροι. Οι διάφορες αυταρχικές εξουσίες ήξεραν πως υπήρχε πάντα η πιθανότητα αντίδρασης. Οι διατλαντικές σχέσεις, με τις καλές και τις κακές τους στιγμές, ήταν αυτές που καθόριζαν τις παγκόσμιες ισορροπίες.

Η σταδιακή υποχώρηση των ΗΠΑ συνοδεύθηκε από μία σειρά προβλήματα, με χαρακτηριστικότερο την αναποτελεσματικότητα των διεθνών και περιφερειακών οργανισμών. Η προσπάθεια του προέδρου Ομπάμα να παραδώσει τα λεγόμενα «κλειδιά» της Δύσης στη Μέρκελ και στη Γερμανία δεν μπόρεσε να λειτουργήσει καταλυτικά για πολλούς ρόλους. Η απουσία των ΗΠΑ είναι αισθητή από τη διαχείριση της πανδημίας μέχρι και την ένταση στην Ανατολική Μεσόγειο. Γι’ αυτό και οι εκλογές του Νοεμβρίου είναι κρισιμότατες. Η «απουσία» όμως αυτή μάς έδωσε και ένα μήνυμα ότι πρέπει να προχωρήσει η στρατηγική αυτονομία και η ολοκλήρωση της Ευρώπης. Είναι μονόδρομος.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών και επιστημονικός συνεργάτης στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)