Η τέχνη στα οδοφράγματα{CR}

Βρισκόμαστε στον Ιούνιο του 1816. Η φρεγάτα «Μέδουσα» μεταφέρει τον νέο κυβερνήτη της Σενεγάλης, μαζί με 365 επιβάτες, στη Δυτική Αφρική για να παραλάβει από τους Βρετανούς τη νέα γαλλική αποικία. Η φρεγάτα πέφτει σε ύφαλο και ο καπετάνιος, ένας φίλος του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΗ’ που είχε μείνει είκοσι χρόνια μακριά από τη θάλασσα, επιβιβάζει στις σωσίβιες λέμβους μόνο τα μέλη των ανώτερων κοινωνικών τάξεων. Οι άλλοι 146 επιβάτες στοιβάζονται σε μια σχεδία, που παραδέρνει για 15 μέρες στο πέλαγος. Οταν εντοπίζεται, έχουν επιζήσει μόνο 15 άτομα.

Το διάστημα αυτό, έχουν σημειωθεί στη σχεδία κρούσματα κανιβαλισμού, δολοφονίες, αυτοκτονίες, πνιγμοί. Ξεσπάει πολιτικό σκάνδαλο, γίνονται δίκες, γράφονται βιβλία. Το διάσημο παιδικό τραγούδι «Ηταν ένα μικρό καράβι», όπου «ρίξαμε τον κλήρο να δούμε ποιος, ποιος, ποιος θα φαγωθεί», είναι εμπνευσμένο από αυτή την τραγωδία. Ο γάλλος ζωγράφος και λιθογράφος Τεοντόρ Ζερικό (1791-1824) αναλαμβάνει να την απεικονίσει. Μιλάει με δύο διασωθέντες, ξυρίζει το κεφάλι του, εγκαθίσταται σε ένα στούντιο γεμάτο με ανθρώπινα μέλη που έχει συλλέξει από το νεκροτομείο, κατασκευάζει ένα ομοίωμα της σχεδίας, δένεται στο κατάρτι μιας βάρκας. Και τοποθετεί στην κορυφή της πυραμίδας των ζωντανών και των νεκρών έναν Αφρικανό.

Αυτόν τον πίνακα, με τίτλο «Η σχεδία της Μέδουσας», θα χρησιμοποιήσουν οι φιλελεύθεροι της εποχής για να απαιτήσουν να εξαφανιστεί οριστικά η δουλεία, η οποία είχε καταργηθεί το 1794 από την Επανάσταση και είχε αποκατασταθεί το 1802 με απόφαση του Ναπολέοντα. Δύο αιώνες αργότερα, ένας νεαρός καλλιτέχνης γνωστός ως PBoy (κατά κόσμον Πασκάλ Μπουαγιάρ) θα ζωγραφίσει μια σύγχρονη εκδοχή του πίνακα στη στέγη ενός παλιού χυτηρίου χρυσού στα περίχωρα του Παρισιού – για να μιλήσει για τις αδικίες της εποχής μας, όπως λέει, και να δείξει ότι «είμαστε όλοι πάνω στη σχεδία». Ο Μπάνκσυ θα προχωρήσει ακόμη περισσότερο: θα ναυλώσει ένα πλοίο για να σώζει τους απόβλητους.

Η τέχνη επιστρέφει στα οδοφράγματα; Ε, ναι, γράφει σε εκτενές σημείωμά του στους Financial Times ο Σάιμον Σάμα, συνεργάτης της εφημερίδας και επιμελητής μιας σειράς που προβάλλεται αυτές τις μέρες στο BBC2 με τίτλο «Οι Ρομαντικοί κι Εμείς». Αν θέλουμε να νιώσουμε τον τρόμο που προκαλεί ο βομβαρδισμός αμάχων, παρατηρούμε την «Γκερνίκα» του Πικάσο. Αν νιώθουμε την ανάγκη να κοιτάξουμε κατά πρόσωπο το αδιανόητο, ένα εκτελεστικό απόσπασμα ας πούμε που πυροβολεί έναν άμαχο, καταφεύγουμε στην «3η Μαΐου 1808» του Γκόγια. Αν θέλουμε να βυθιστούμε στην άβυσσο του Αουσβιτς, διαβάζουμε Πρίμο Λέβι. Κι αν αναζητούμε την πρώτη ισχυρή διακήρυξη πολιτικής ανυπακοής, επιλέγουμε ένα ποίημα που γράφτηκε το 1819, μετά τη σφαγή των αγροτών στο Μάντσεστερ: τη «Μάσκα της Αναρχίας», του Πέρσι Σέλλεϋ:

«Τινάξτε τις αλυσίδες στη γη σαν τη δρόσο,
Που έπεσε πάνω σας την ώρα του ύπνου.
Εσείς είστε πολλοί, αυτοί είναι λίγοι».

Ο Σάμα δεν κρύβει την πεποίθησή του ότι το ιδανικό όχημα για την εποχή των δημοκρατικών κινητοποιήσεων, από το Χονγκ Κονγκ μέχρι το Μινσκ, είναι ο Ρομαντισμός, με την έμφασή του στη δύναμη της φαντασίας, στην αλληλεγγύη του πλήθους και στο έμφυτο πάθος του λαϊκού εθνικισμού. Το είδαμε στις διαδηλώσεις του Μάη του ’68, όπου κυριαρχούσε το διασημότερο εικόνισμα της λαϊκής εξέγερσης στην ιστορία, ο πίνακας του Ντελακρουά «Η Ελευθερία οδηγεί τον Λαό». Το βλέπουμε στις οδομαχίες ενόψει των αμερικανικών εκλογών.

Μήπως όμως η πολιτική στράτευση της τέχνης ζημιώνει τη δημιουργικότητά της; Ο διάσημος θεωρητικός της τέχνης Κλέμεντ Γκρίνμπεργκ πίστευε ότι το αντικείμενο της τέχνης δεν μπορεί παρά να είναι ο εαυτός της. Αλλά αυτό είναι ένα ξεπερασμένο επιχείρημα, υποστηρίζει ο Σάιμον Σάμα. Και η πιο τρανή απόδειξη είναι η επιστροφή της στράτευσης του Ρομαντισμού. Δείτε τις σιλουέτες της Αμερικανίδας Κάρα Γουόκερ, που καταγγέλλουν με τον πιο συνταρακτικό τρόπο τον καθημερινό ρατσισμό. Δείτε τις ατσάλινες κατασκευές και τα ηλεκτροφόρα σύρματα της Βρετανοπαλαιστίνιας Μόνα Χατούμ, που λες και περιγράφουν τα κλουβιά όπου χώνουν οι άνθρωποι του Τραμπ τα παιδιά των παράτυπων μεταναστών. Δείτε τις καρέκλες, τα τραπέζια και τις ντουλάπες της Κολομβιανής Ντόρις Σαλσέδο, που φέρουν τα σημάδια της κακοποίησης και της εγκατάλειψης. Ολες γυναίκες, ε; Διόλου τυχαίο. Τα δικά τους σπίτια, τα δικά τους παιδιά, τα δικά τους σώματα βρίσκονται στο στόχαστρο των βιαστών.

«Δεν πιστεύω ότι μια εικόνα που διαχέεται και αναπαράγεται μπορεί να σταματήσει από μόνη της τη βία», έγραψε η Σαλσέδο το 2013. «Η τέχνη δεν σώζει… Αυτό που μπορεί να κάνει η τέχνη είναι να δημιουργήσει έναν συναισθηματικό σύνδεσμο που αποτυπώνει την εμπειρία του θύματος. Σαν να μπορεί με κάποιον τρόπο η κατεστραμμένη ζωή του, που κόπηκε τη στιγμή της δολοφονίας, να συνεχιστεί μέσα από την εμπειρία του θεατή».

Ναπολέων Βοναπάρτης (1769-1821)

Η απάτη

Αν ήθελε κάποιος να διαλέξει ένα έργο που πετυχαίνει τη συναισθηματική σύνδεση με τα θύματα ενός λοιμού, θα κατέφευγε ίσως στον πίνακα «Ο Βοναπάρτης επισκέπτεται τα θύματα της πανώλης στη Γιάφα», του Αντουάν-Ζαν Γκρο (1804). Ο Ναπολέων στέκεται άφοβα ανάμεσα στους αρρώστους που βρίσκονται σε καραντίνα στο αρμενικό μοναστήρι του Αγίου Νικολάου και απλώνει το χέρι του για να αγγίξει το γυμνό στήθος ενός από αυτούς. Η συγκίνηση για τη θυσία του ηγέτη είναι εμφανής. Αλλά πρόκειται για απάτη, γράφει ο Σάμα. Ο Ναπολέων ήθελε μια εικόνα που θα τον βοηθούσε να γίνει αυτοκράτορας. Στην πραγματικότητα, απαιτούσε από τους άνδρες του που προσβάλλονταν από πανώλη να παίρνουν υπερβολική δόση οπίου για να πεθαίνουν μια ώρα αρχύτερα. Κι όταν ο στρατός του παγιδεύτηκε στην Αίγυπτο, τους παράτησε και επέστρεψε στο Παρίσι, στην Ιωσηφίνα και στο πραξικόπημα που οδήγησε στη δικτατορία του.