Η σημειωτική της πανδημίας

Οι αρρυθμίες στον έλεγχο και στη διαχείριση της πανδημίας COVID-19, σύμφωνα με πρόσφατες δηλώσεις μελών της επιτροπής ειδικών, οδήγησαν σε πλημμέλειες της πρόσφατης περιόδου. Ανεξαρτήτως της αλήθειας ή μη αυτών των ισχυρισμών, η μετάβαση από τη φάση της κοινωνικής αποστασιοποίησης σε μια πιο χαλαρή επιτήρηση συνέπεσε με μη επιθυμητές εξελίξεις στα επιδημιολογικά δεδομένα μεγέθη της πανδημίας.
Το φαινόμενο αυτό οφείλεται στην απουσία έγκαιρης εισαγωγής ισοδύναμων μέτρων υποκατάστασης της φυσικής αποστασιοποίησης. Δηλαδή στην έλλειψη κατανόησης των τεχνικών και μεθόδων της δημόσιας υγείας, πεδίο στο οποίο δεν ισχύει ο νόμος «όλον ή ουδέν».
Κυρίως οφείλεται στην έλλειψη προσαρμογής των αναγκαίων παρεμβάσεων σε κοινοτικό επίπεδο, στη δυσχέρεια της εφαρμογής του κατάλληλου επιχειρησιακού προγράμματος και στην απουσία σαφήνειας της σημειωτικής της πανδημίας.
Ιδίως του «σημαινόμενου» των μηνυμάτων προς το ευρύτερο κοινό, στο πλαίσιο του εθνικού σχεδίου αντιμετώπισης της πανδημίας.

Η σημειωτική του COVID-19, μέσω της οποίας γίνεται η πρόσληψη του «σημαινόμενου», πάσχει από συμπτώματα διπλού μηνύματος (στάση στις εκκλησιαστικές τελετές), αντιφατικών συστάσεων (χρήση ή μη της προσωπίδας), συχνά αμφοτέρων (συνθήκες έναρξης της σχολικής περιόδου) και ακόμη της ετεροχρονισμένης λήψης των κατάλληλων μέτρων. Πράγμα που αντανακλάται και στην ύπαρξη προβλημάτων στην επικοινωνιακή διαχείριση της κρίσης και του κινδύνου.
Στον πυρήνα αυτού του προβλήματος βρίσκεται η μονοτεχνική σύνθεση των μηχανισμών λήψης αποφάσεων και η έλλειψη – σε κάποιον βαθμό – μιας επαρκούς κρατικής υπηρεσίας δημόσιας υγείας με διεπιστημονική στελέχωση λειτουργών δημόσιας υγείας.
Οι πρόσφατες αναφορές έδειξαν ότι έχει επέλθει κορεσμός και κόπωση στους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων. Πράγμα που οδηγεί συχνά σε πολυγλωσσία και εκφορά δηλώσεων που αποτυπώνουν διάσταση ανάμεσα στο «σημαίνον» και στο «σημαινόμενο».

Μια εξέλιξη που αποδυναμώνει την αξιοπιστία του εγχειρήματος και δεν υποστηρίζει αρκούντως την προσπάθεια οικοδόμησης σχέσεων εμπιστοσύνης ανάμεσα στα κρατικά όργανα και στους πολίτες.
Η επίδραση αυτών των παρεκκλίσεων στην πρόσληψη και την εσωτερίκευση του μηνύματος έχει μείζονα σημασία δεδομένου ότι συχνά το κοινό χαρακτηρίζεται από στάσεις αγκυροβόλησης και μεροληψίας του παρόντος που εμποδίζουν τη γόνιμη πρόσληψη του μηνύματος. Υπό το πρίσμα αυτό η ανασυγκρότηση των προγραμματικών σχεδίων και των μηχανισμών λήψης αποφάσεων μπορεί να συμβάλει στον εμπλουτισμό των πολιτικών δημόσιας υγείας. Σε διαφορετική περίπτωση η ερμηνεία που θα αποδοθεί στα φαινόμενα αυτά θα επιδεινώσει το έλλειμμα εμπιστοσύνης προς τις δημόσιες Αρχές και θα πυροδοτήσει τις ενισχυτικές τάσεις της λανθάνουσας βιοπολιτικής αντίστασης από τμήματα του πληθυσμού.
Στην παρούσα συγκυρία είναι χρήσιμη η κεφαλοποίηση των καλών αποτελεσμάτων διαχείρισης της πρώτης φάσης της πανδημίας και η προγραμματική επιμέλεια της επόμενης περιόδου με την αισιόδοξη προοπτική της ανάπτυξης του κατάλληλου εμβολίου. Στο πλαίσιο αυτό η σημειωτική της πανδημίας συνεισφέρει στη διατύπωση μιας αποτελεσματικής πολιτικής δημόσιας υγείας, δεδομένου ότι ο έλεγχος και η διαχείριση του COVID-19 δεν συνιστά θέμα κλινικής θεραπευτικής προσέγγισης αλλά πρωτίστως ένα διεπιστημονικό και διατομεακό ζήτημα δημόσιας υγείας.

Ο Γιάννης Κυριόπουλος είναι ομότιμος καθηγητής Οικονομικών της Υγείας (ΕΣΔΥ)