Το τέλος του οικονομικού φιλελευθερισμού;

Ο καθηγητής του Χάρβαρντ Ρίτσαρντ Πάρκερ συνήθιζε να λέει πως κάθε 40-50 χρόνια ο κόσμος αλλάζει κυρίαρχη οικονομική ιδεολογία και πρότυπα. Με βάση αυτή την οπτική, σήμερα ίσως να φτάνουμε στο τέλος του οικονομικού φιλελευθερισμού που εγκαθίδρυσε τη δεκαετία του ’80 ο Ρίγκαν και η Θάτσερ. Οπως το ’80 ο κόσμος έκανε τη στροφή από τον κεϊνσιανισμό που εγκαθιδρύθηκε λίγο πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η σημερινή αμφισβήτηση του οικονομικού φιλελευθερισμού – όπως υποστηρίζεται – γίνεται σε τρεις, τουλάχιστον, άξονες: στο φορολογικό, στον ρόλο και την παρέμβαση του κράτους, και στο ανοιχτό εμπόριο μέσω μιας παγκοσμιοποιημένης αγοράς.

Ας ξεκινήσουμε από το πρώτο. Ενα από τα βασικά χαρακτηριστικά του φιλελευθερισμού επιτάσσει χαμηλή φορολογία. Τα προηγούμενα χρόνια, ωστόσο, η έμφαση δόθηκε στη μείωση των φόρων στο κεφάλαιο και στην περιουσία και ελάχιστα στα εισοδήματα. Αυτή η πολιτική βοήθησε αυτούς που ήδη είχαν κεφάλαιο και περιουσία να την πολλαπλασιάσουν πολύ ταχύτερα από τους μισθωτούς. Πράγματι τις δεκαετίες μετά το ’80 είχαμε μεγάλη ανάπτυξη παγκοσμίως, αλλά αυτή έγινε ανισομερώς. Το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών γιγαντώθηκε. Η ανισότητα εκτινάχθηκε στα ύψη και δημιουργήθηκαν κοινωνίες δύο και τριών ταχυτήτων. Γι’ αυτό και σήμερα ο διάλογος για ένα δίκαιο και προοδευτικό φορολογικό σύστημα είναι στο επίκεντρο.

Το δεύτερο σκέλος αφορά τον ρόλο του κράτους. Τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες η φιλοσοφία για τον ρόλο του κράτους συμπυκνώνεται σε αυτό που είχε πει ο Ρίγκαν: «μικρότερο κράτος ίσον καλύτερο κράτος». Από το ’80 και μετά το ένα κράτος μετά το άλλο στον δυτικό κόσμο άρχισε να ιδιωτικοποιεί κρατικές επιχειρήσεις και να περικόπτει κρατικές δραστηριότητες. Σε μεγάλο βαθμό αυτή η πολιτική ήταν σωστή καθώς το κράτος δεν μπορεί να έχει ρόλο επιχειρηματία. Και δεν μπορεί να έχει ρόλο επιχειρηματία για δύο λόγους: πρώτον, γιατί δεν διαθέτει την τεχνογνωσία και, δεύτερον, γιατί νοθεύει τον ανταγωνισμό. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και τομείς που το κράτος οφείλει να έχει ρόλο και παρέμβαση, δίπλα στην ιδιωτική πρωτοβουλία, όπως οι ευαίσθητοι τομείς της υγείας, της παιδείας και της γεωργίας.

Τέλος, η λογική ότι το ανοιχτό εμπόριο μέσω μιας παγκοσμιοποιημένης αγοράς θα βοηθήσει τις δυτικές οικονομίες φτάνει στα όριά της. Ολο και περισσότεροι πολίτες και πολιτικοί – κατά τη γνώμη μου, λανθασμένα – αποδίδουν την οικονομική ανισότητα και την εκτόπιση της παραγωγής από τις χώρες τους στην παγκοσμιοποίηση. Αυτή η εξήγηση είναι απλοϊκή και ελλοχεύει κινδύνους. Παρ’ όλ’ αυτά, το «κίνημα» κατά της παγκοσμιοποίησης εξαπλώνεται και γιγαντώνεται μέρα με τη μέρα.

Εφτασε, άραγε, ο οικονομικός φιλελευθερισμός στο τέλος του; Δύσκολα μπορεί κανείς να προβλέψει. Ομως, είναι πλέον ξεκάθαρο πως η έμφαση δίνεται περισσότερο στην κατανομή του πλούτου και λιγότερο στη δημιουργία του. Οπως, επίσης, οι κυβερνήσεις εστιάζουν στο «καλύτερο κράτος», όχι στο μικρότερο κράτος. Ισως αποδειχθεί πως η σημερινή κρίση του κορωνοϊού ήταν η «μαμή» της Ιστορίας για την αλλαγή του κυρίαρχου ιδεολογικού μοντέλου των τελευταίων 40 ετών στη Δύση.

Ο Μικέλης Σωτ. Χατζηγάκης είναι οικονομολόγος (Χάρβαρντ, Ταφτς)