Ανδρέας Βουτσινάς

Οφείλω να εξηγήσω σε όσους παρακολουθούν τη σκηνοθετική εποποιία στη χώρα μας μερικά γενικά, αλλά ουσιώδη θέματα που εξηγούν, συχνά καθοριστικά, την αξιολόγηση των σκηνοθετικών σχολών ή κανόνων στο δικό μας θέατρο που, εκ των πραγμάτων και της εθνικής μας μοίρας, είναι δάνειο και κεφάλαιο που οφείλουμε στην Ευρώπη, κυρίως, αργότερα και στην Αμερική, λόγω της μακρόχρονης, σχεδόν «αμαρτωλής» ενασχόλησης με το θέατρο και στο φανατικό Βυζάντιο και καπάκι στην οθωμανική κυριαρχία. Και τα δύο αυτά δημιούργησαν ένα πολιτισμικό κενό στην ιστορία της ευρωπαϊκής σκέψης και πράξης. Οταν η Ελλάδα μπαίνει στον χορό της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής παράδοσης, έχουν περάσει 200 και 100 χρόνια από τον Σαίξπηρ, τον Λόπε ντε Βέγκα, τον Γκόγκολ, τον Μολιέρο και τον Ρουτζάντε, για να αναφερθώ σε ακμαίες θεατρικές σχολές και αισθητικές.

Εμείς εκ των πραγμάτων βρήκαμε μια σοδειά και μια κουρελού και πορευτήκαμε. Για να έρθουμε στις αρχές του περασμένου αιώνα, που έχει πια λειτουργήσει το ρομαντικό ιστορικό μοντέλο και έχουν δημιουργηθεί σχολές αρχιτεκτονικής, λογοτεχνίας, μουσικής, χορού, υποκριτικής.

Στο θέατρο, στα τέλη του 19ου αιώνα, εμφανίζεται ο σκηνοθέτης και, εκ των πραγμάτων, διαχειρίζεται μια παράδοση αιώνων πριν θεατρικής γραφής και αισθητικής. Εκείνο που μας ενδιαφέρει στο σκεπτικό αυτών των προσεγγίσεων που επιχειρώ είναι κάτι που συχνά, ακόμα και διαβασμένοι και ικανοί θεατράνθρωποι ή αγνοούν ή δεν τους απασχολεί ποτέ να το αναλύσουν.

Οταν ο ερασιτέχνης, πρώτος στην ιστορία του θεάτρου σκηνοθέτης, Γεώργιος Δούκας του Μαϊνίγκεν ταξίδεψε με τους ερασιτέχνες του στη Μόσχα, μπόλιασε τον νατουραλισμό που ήταν η μόδα και το καταφύγιο των καλλιτεχνών της εποχής στο ρωσικό θέατρο, έτσι ώστε ο Στανισλάφσκι, ο πρώτος μαζί με τον Γερμανό Μαξ Ράινχαρτ, σκηνοθέτης επαγγελματίας στην ιστορία της σκηνικής τέχνης, έγινε ο ανάδοχος διεθνώς της νέας διαδικασίας παραγωγής θεατρικής αισθητικής, αντικαθιστώντας την εμπειρία των «μαστόρων» της παράδοσης.

Ο ρωσικός νατουραλισμός και η ιδιοφυΐα του Στανισλάφσκι βρήκαν τον δρόμο προς το κύρος του θεσμού, αξιοποιώντας σκηνικά τα έργα του Τσέχοφ, του Γκόρκι και αναθεωρώντας το σκηνικό σκεπτικό του Γκόγκολ, του Αντρέγεφ, του Τουργκένιεφ και του Οστρόφσκι. Με την έκρηξη της κομμουνιστικής επανάστασης και τα δόγματα μιας νέας αισθητικής (που οδήγησαν στην αυτοκτονία του Μαγιακόφσκι) πολλοί καλλιτέχνες «δραπέτευσαν» στον δυτικό κόσμο και, ανάμεσά τους, η ηθοποιός και πρωταγωνίστρια του Στανισλάφσκι Κομισαρίεβα. Αυτή κατέφυγε στις ΗΠΑ και δημιούργησε τις αισθητικές προϋποθέσεις (στα πρότυπα του Στανισλάφσκι) για την ίδρυση της ακμαίας, έως σήμερα, σχολής παραγωγής ηθοποιών στην Αμερική, το γνωστό Actors Studio (σπουδαστήριο ηθοποιών). Αυτή η εξαίσια σχολή τροφοδότησε το αμερικάνικο θέατρο, το σινεμά και την τηλεόραση με σπουδαία έργα που γράφτηκαν κατά τους κανόνες του νατουραλισμού και, αργότερα, του θεατρικού κριτικού ρεαλισμού. Είναι η σχολή που μας χάρισε τον Μάρλον Μπράντο, τον Ντε Νίρο, τη Φέι Νταναγουέι, την Εύα – Μαρί Σαιντ και άλλους σημαντικούς και συγγραφείς, όπως ο Αρθουρ Μίλερ, ο Τενεσί Ουίλιαμς, και πιο πριν, ο Ο’Νιλ, έως τον μεγαλοφυή Αλμπι.

ΗΠΑ – ΡΩΣΙΑ. Ε, λοιπόν, όσο και να φαίνεται παράξενο η αμερικάνικη συγγραφική και υποκριτική σχολή οφείλει τα αισθητικά της εφόδια στη ρωσική νατουραλιστική σχολή. Και οι δύο αυτές σχολές (μητέρα και κόρη), σεβόμενες, ορθώς, την αισθητική του κανόνα τους δεν περιέλαβαν στο ρεπερτόριό τους το αρχαίο ελληνικό δράμα. Ούτε ο Στανισλάφσκι, ούτε ο Ελία Καζάν, μεγάλοι δάσκαλοι ηθοποιών, ανέβασαν αρχαίο ελληνικό δράμα. Οταν, μάλιστα, υποχρεώθηκαν από την ανάγκη του κοινού και οι δύο αδελφές σχολές να ερμηνεύσουν Σαίξπηρ, κατέφυγαν στην πείρα και στην ιστορία του αγγλικού θεάτρου και «αντέγραψαν» τη σοφή αγγλική ισορροπία και τον αντιδογματισμό της εμπειρικής παράδοσης.

Πνευματικό τέκνο της αμερικανορωσικής νατουραλιστικής και ρεαλιστικής σχολής της σκηνικής τέχνης ο Ανδρέας Βουτσινάς (1932 – 2010) σπούδασε στο Actors Studio και, λόγω της ευδόκιμης πορείας του, έγινε ειδικός δάσκαλος στη σχολή. Οταν λέω ειδικός, σημαίνει ότι, έχοντας αφομοιώσει την υποκριτική συνταγή της σχολής, ήταν δάσκαλος εφαρμογής της σε νέους ηθοποιούς που προσέρχονταν να μυηθούν. Αμερικανιστί, θεατρικός μάνατζερ! Ετσι εξηγείται και η καύχησή του πως είχε μαθήτριες σαν την Τζέιν Φόντα.

Ο Βουτσινάς, εκτελώντας τις αισθητικές εντολές ενός σκηνοθέτη του σινεμά, δίδασκε λόγο, κίνηση και χαρακτηρολογία του ηθοποιού που είχε επιλεγεί, ώστε να φτάνει έτοιμος στο στούντιο και στο γύρισμα. Ο Βουτσινάς οργάνωσε αργότερα ένα φροντιστηριακό σεμινάριο και μετέφερε την πείρα, την αισθητική και τους κανόνες του αμερικάνικου θεάτρου στη γαλλική, κυρίως, σχολή που, έως τότε, είχε πρότυπο το «Σπίτι του Μολιέρου», την Commedie Française.

Πριν ασχοληθώ με την όντως πολύτιμη προσφορά του Βουτσινά στο μεταπολιτευτικό και μεταχουντικό μας θέατρο, θα εκκινήσω με λανθασμένη, και γι’ αυτό αποτυχημένη, προσπάθειά του να ασχοληθεί με την αρχαία τραγωδία και κωμωδία. Ηταν μια παράδοση σκηνικής γραφής και πράξης έξω από τη σχολή που τον γαλούχησε και τον κατέστησε κυριολεκτικά σκηνικό δάσκαλο.

Σε αυτό το θέμα βρεθήκαμε συχνά απέναντι και από τη μεριά του βίαια εναντίον μου. Εγώ επέμενα πως αλλού ήταν το πεδίο για να δράσει και να καταστεί πολύτιμος. Ως συστημένος, βέβαια, και επιτυχημένος στο εξωτερικό δάσκαλος, δεν μπόρεσε να μην υποκύψει στη «μόδα» της Επιδαύρου, σωτήρια ακόμα και για το ταμείο. Θα μου επιτρέψετε, λοιπόν, να αφήσω ασχολίαστες και πάλι τις προτάσεις του για τον Ευριπίδη και τον Αριστοφάνη, το έχω κάνει στον καιρό τους, και να σταθώ στο πράγματι σημαντικό σκηνοθετικό του ιδίωμα. Σε αυτή την περιοχή, εν μέσω ερασιτεχνών σκηνοθετών, αλλά σπουδαίων ηθοποιών, ο Βουτσινάς λειτούργησε ως ειδικός στο θέατρο, στο οποίο και μαθήτευσε και δίδαξε.

ΔΑΣΚΑΛΟΣ. Πριν μπω στα καθέκαστα, να πω πως ο ανήσυχος Βουτσινάς σπούδασε, πριν διδάξει. Το 1951 στο Οld Vic του Λονδίνου υποκριτική και ενδυματολογία και στη Νέα Υόρκη σπούδασε υποκριτική και τραγούδι, ώσπου το 1957 μαθήτευσε στο Actors Studio. Ως μάνατζερ και προπονητής ηθοποιών στο Λονδίνο, στο Παρίσι, στη Νέα Υόρκη, στον Καναδά είχε τη χαρά να προετοιμάζει για τους ρόλους τους ηθοποιούς, όπως ο Γουόρεν Μπίτι, η Φέι Νταναγουέι, η Φανί Αρντάν, η Τζέιν Φόντα, η Ειρήνη Παπά.

Αφήνοντας, λοιπόν, για τους λόγους που εξήγησα τις σκηνοθεσίες του στην «Ελένη», στις «Τρωάδες» και στη «Μήδεια» του Ευριπίδη, στη «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη και στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, θα μείνω στις πραγματικά υποδειγματικές και σχεδόν παιδαγωγικές προσεγγίσεις σε ένα είδος θεάτρου που ήξερε καλά τους νόμους του, τα όριά του και τη ρεαλιστική χαρακτηρολογία του. Θα αρχίσω από το ευαγγέλιο του νατουραλισμού, τον «Χορό του θανάτου» του Στρίντμπεργκ έως τη στριντμπεργκική «Βιρτζίνια Γουλφ» του Αλμπι. Ο Βουτσινάς ήταν όντως εξπέρ στον αμερικάνικο ρεαλισμό και, κυρίως, στα ιδιοφυή κείμενα, ακτινογραφίες της αμερικανικής «αποτυχίας». Ετσι ανέβασε τον «Ορφέα στον Αδη», τη «Λυσσασμένη Γάτα» και το «Γλυκό πουλί της νιότης» του Τενεσί Ουίλιαμς, δίνοντας μιαν άλλη διάσταση από αυτή που είχε προσεγγίσει ο Κουν. Το 1984 σκηνοθέτησε την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ, που είχαν ξανασυνάψει καλλιτεχνική συμβίωση, στο «Εκπαιδεύοντας τη Ρίτα» του Γ. Ράσελ. Φίλοι και η Αλίκη και ο Δημήτρης με παρακάλεσαν να προλογίσω την εκατοστή παράσταση. Βγήκα έξω από την αυλαία, είπα ό,τι είχα να πω και, ξαναμπαίνοντας στη σκηνή, με περίμενε ο Ανδρέας Βουτσινάς να με αγκαλιάσει και να συμφιλιωθούμε, χωρίς, βέβαια, να αλλάξουμε απόψεις εκατέρωθεν.

Ο Βουτσινάς ανέβασε και πάλι Αλμπι, για τον θίασο Αλεξανδράκη – Γαληνέα, την «Ευαίσθητη ισορροπία», ένα εξαίσιο έργο σύγχρονου τραγικού ρίγους. Επανήλθε στον Αλμπι με τις «Τρεις ψηλές γυναίκες», μια αριστουργηματική παράσταση που, αν υπάρχει βίντεο, θα πρέπει να διδάσκεται στις δραματικές σχολές.

Με την «Ελεύθερη Σκηνή» σκηνοθέτησε την έξοχη εξτραβαγκάντζα «Το σώσε» του Φρέιν, μια παράσταση, όπου επανήλθε στη σκηνή και θριάμβευσε, μεγάλος πια, ο Ντίνος Ηλιόπουλος. Από τις τελευταίες παραστάσεις του Βουτσινά, πάντα με το οικείο στο ταλέντο του είδος, ήταν ο «Γυάλινος κόσμος» του Τενεσί Ουίλιαμς για το ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας.

Ο Ανδρέας Βουτσινάς άφησε πίσω του μια κληρονομιά ερμηνείας του αμερικάνικου, κυρίως, θεάτρου τόσο έντονη, ώστε, ακόμη και σήμερα ακούγεται στην πρόβα: «Αυτό χρειάζεται Βουτσινά»!