Αντιρατσισμός (πάλι και όσες φορές χρειαστεί)

Το κύμα του αμερικανικού αντιρατσισμού έχει φτάσει στις ακτές μας: παπαγαλίζουμε συνθήματα και όρους που δεν ταιριάζουν στην ευρωπαϊκή πραγματικότητα -«λευκά προνόμια», «συστημικός ρατσισμός», «whiteness»- επινοώντας καινούργια προβλήματα. Σαν να μη μας αρκούν όσα έχουμε· σαν να φρονούμε ότι, με κάποιο διεστραμμένο τρόπο, οι κοινωνίες μας γίνονται όλο και χειρότερες κι ότι εμείς οι «λευκοί» χρειαζόμαστε σκληρή τιμωρία, μαστίγωμα.

Η ευρωπαϊκή αριστερά, που επαναλαμβάνει τα ίδια και τα ίδια εδώ και έναν αιώνα -κρίση του καπιταλισμού, κοινωνική εξαγρίωση, αύξηση των ανισοτήτων κτλ- προβάλλει όλο και περισσότερο τις αμερικανικές ανοησίες της ταυτότητας και της πολυπολιτισμικότητας. Αλλά, αν η πολιτιστική και θρησκευτική ταυτότητα είναι πραγματική (και συχνά εξαιρετικά προβληματική), η φυλετική δεν έχει καμιά αξία: αποτελεί ένα κοινωνικό δημιούργημα, μια κατασκευή που απευθύνεται στο βλέμμα. Οι άνθρωποι δεν είναι άσπροι και μαύροι: το ανθρώπινο είδος εμφανίζεται σε πολλές αποχρώσεις του ροζ· σε ώχρα· σε μπεζ· σε σοκολατί· σε ελαφρώς ροδακινί· μάλιστα, υπάρχει και σε πουά αν λάβουμε υπόψη ότι μερικοί από μας έχουν φακίδες. Στην αυθαίρετη διχοτομία λευκών – μαύρων τεράστιοι πληθυσμοί δεν μπορούν να βρουν θέση: κάποιοι είναι λευκότεροι από τον μέσον όρο και κάποιοι είναι πάρα πολύ μελαχρινοί. Όλοι -όλοι- οι άνθρωποι είναι «μιγάδες»: αν υποβληθούν σε τεστ DNA, θα διαπιστώσουν ότι προέρχονται από διαφορετικές φυλές (η λέξη είναι καταχρηστική) και χρώματα δέρματος -όχι ότι έχει κάποια σημασία· δεν έχει. Γι’ αυτό, στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, το χρώμα του δέρματος δεν αναφέρεται ούτε στις επιστημονικές έρευνες, ούτε στις στατιστικές: ποιος ασχολείται με την απόχρωση του δέρματος του συνομιλητή του; Ουδείς έχων σώας τα φρένας, εκτός βεβαίως αν έχει απέναντί του πράσινο ανθρωπάκι προσγειωθέν από το μακρινό διάστημα.

Πράγματι, στις ΗΠΑ επικρατεί έμμονη ιδέα με το χρώμα της επιδερμίδας. Όμως, η κατάσταση έχει εξελιχθεί από τότε που «μια σταγόνα νέγρικου αίματος» σε καθιστούσε «μαύρο». Όχι μόνον επειδή, όπως είπα, όλοι έχουμε μια σταγόνα «νέγρικου» αίματος (στην πραγματικότητα έχουμε πολύ περισσότερες), αλλά και επειδή ο χρόνος κύλησε και η ιστορία προχώρησε. Το πρόβλημα είναι ότι οι Αφρο-αμερικανοί χρησιμοποιούν αυτή την παλιά νοοτροπία για να συγκροτήσουν τη «μαύρη» ταυτότητα: «μια σταγόνα νέγρικου αίματος» σε καθιστά «δικό τους», άρα εχθρό των λευκών, οι οποίοι έχουν επίσης τη σταγόνα αλλά δεν το ξέρουν. Αντιθέτως, το σημειώνω για την ιστορία του πράγματος, στη Βραζιλία -μια ακόμα χώρα με παρελθόν δουλείας- «μια σταγόνα λευκού αίματος» σε καθιστά «λευκό». Εννοείται ότι το αίμα όλων είναι κόκκινο: η ίδια η γλώσσα προδίδει τη γελοιότητα του επιχειρήματος.

Ανέκαθεν, στην Ευρώπη υιοθετούσαμε διάφορες αμερικανικές τρέλες: κατά τις τελευταίες δεκαετίες, αντί να αφήσουμε να ξεθωριάσει η ταυτότητα του χρώματος, την υπερτονίζουμε λες και επισύρει χαρακτηριολογικές και αξιακές ιδιότητες. Πλην όμως, όχι μόνον δεν επισύρει τέτοιες ιδιότητες, αλλά ούτε έχει πλέον τις πολιτιστικές προεκτάσεις που είχε στο παρελθόν: εκτός αν κανείς πιστεύει ότι οι «μαύροι» έχουν τον ρυθμό μέσα τους κι ότι οι λευκοί δεν τα πολυκαταφέρνουν στο μπάσκετ. Το χρώμα του δέρματος σχετίζεται μάλλον με στερεότυπα παρά με πολιτισμικό φορτίο: οι ξανθές είναι χαζές και ψυχρές, οι μελαχρινές είναι θερμές, οι «μαύρες» είναι πάρα πολύ θερμές – και πάει λέγοντας.

Η ευρωπαϊκή αριστερά αντιγράφει και ξεπατικώνει γιατί έχει ξεμείνει από ιδέες. Ο ισχυρισμός της ότι, παρά τη συνταγματική και νομική κατοχύρωση της ισότητας, το σκούρο χρώμα του δέρματος, η μη λευκή φυλή, ήταν και παραμένει αντικείμενο διακρίσεων, βίας και ταπείνωσης, στηρίζεται σε μια πραγματικότητα του παρελθόντος: το σφάλμα, κατά τη γνώμη μου, είναι ότι η αριστερά θεωρεί πως η ιστορία έχει ακινητοποιηθεί όπως έχει ακινητοποιηθεί η εν λόγω παράταξη. Αλλά ο κόσμος προχωρεί: στην Ευρώπη, αν η αριστερά δεν είχε την καταστροφική δράση που έχει στα ζητήματα της «φυλής», θα είχε ήδη επικρατήσει το οικουμενικό πρότυπο κατά το οποίο ο κάθε άνθρωπος βρίσκει εργασία και επικοινωνία βάσει της αξίας του, όχι βάσει του χρώματος του δέρματός του.

Τα προβλήματα του εδαφικού διαχωρισμού, που οδηγούν ευλόγως στον σχολικό διαχωρισμό και στον ευρύτερο κοινωνικό διαχωρισμό, προέρχονται επίσης από το παρελθόν, παρότι η καταγωγή τους είναι διαφορετική στην Ευρώπη (μετανάστευση) απ’ ό,τι στις ΗΠΑ (γηγενείς Αφρο-αμερικανοί). Η μείξη ωστόσο θα ήταν εύκολη και αβίαστη αν δεν ακουγόταν η κραυγαλέα ρητορική που τη συνοδεύει· μια ρητορική ακτιβισμού περί διαδικασιών, όπως η επιμειξία ή οι πολεοδομικές και δημογραφικές ανακατατάξεις, που δεν μπορούν να συμβούν με ακτιβισμό, αλλά που απαιτούν χρόνο, ειρήνη, προσπάθειες στην εκπαίδευση και στη στέγαση.

Σήμερα, στις ΗΠΑ, ο ρατσισμός εναντίον των «μαύρων» είναι περιορισμένο φαινόμενο. Ο ρατσισμός εκδηλώνεται κυρίως βάσει της κοινωνικής τάξης και της κοινωνικής επιτυχίας/αποτυχίας: πρόκειται για συμπεριφορά υποτίμησης και περιφρόνησης των φτωχών μαύρων, όχι όλων των μαύρων. Οι σημερινοί Αφρο-αμερικανοί ζουν σ’ έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από εκείνο των γονιών τους, σ’ έναν διαφορετικό πλανήτη από εκείνο των παππούδων τους. Αλλά, μας αρέσουν τα «αντί» κινήματα – γι’ αυτό, σπεύδουμε να ασπαστούμε όποια καινούργια κοσμική θρησκεία έρχεται από τις ΗΠΑ όπου το παρελθόν των διακρίσεων είναι πιο πρόσφατο και η κοινωνική βία διάχυτη και εντονότερη. Στη θρησκεία του αντιρατσισμού, οι λευκοί ομολογούν το προπατορικό αμάρτημα και ζητούν εξιλέωση: το αμερικανικό θρησκευτικό αίσθημα, η αμερικανική θρησκοληψία, είναι εξαγόμενο προϊόν. Αλλά το να αρνηθείς τα υποτιθέμενα προνόμιά σου (τα ανύπαρκτα αν δεν ανήκεις στην ανώτερη τάξη) και να κλείνεις το στόμα σου ακόμα κι όταν πρέπει να το ανοίξεις, δεν θα βελτιώσει την κατάσταση των φτωχών μη-λευκών. Αυτή η κατάσταση, η ποικίλη και πολυπαραγοντική, βελτιώνεται μόνο με τη μη ορατότητα της φυλής, με τη χωρίς διακρίσεις παιδεία, με την αξιοκρατία και με τη στηλίτευση οποιουδήποτε υπολείμματος του ρατσιστικού παρελθόντος. Κυρίως, θα το ξαναπώ, βελτιώνεται με την αχρωματοψία.