Εμείς και {LF}τα μνημεία

Αγγελος Χανιώτης

«Μην ωθείτε τα αγάλματα στο περιθώριο»

το µνηµείο είναι το σπίτι της µνήµης, ο φυσικός χώρος όπου κάθε είδους κοινότητες, από την οικογένεια ως το έθνος, στεγάζουν τη συλλογική τους «µνήµη». Δεν πρόκειται για µια µνήµη βιολογική – για πληροφορίες αποθηκευµένες στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Είναι µια «µνήµη» µε µεταφορική έννοια: αφηγήµατα, προϊόντα επιλογής και επεξεργασίας που η µια γενιά παραδίδει στην επόµενη. Η «µνήµη» που κατοικεί στο µνηµείο δεν είναι ούτε γενικά αποδεκτή ούτε αναλλοίωτη. Ο έφιππος ανδριάντας του Βασιλέως Κωνσταντίνου στο Πεδίον του Αρεως στήθηκε το 1938, σε περίοδο δικτατορίας, για να τιµήσει τον (αµφισβητούµενο) ρόλο του στις νίκες των Βαλκανικών Πολέµων, αλλά σε πολλούς (τους περισσότερους;) θύµιζε την αναµφισβήτητα ολέθρια πολιτική του από το 1915 και εξής.

Στο πέρασμα του χρόνου η «μνήμη» αναθεωρείται ή και χάνεται ολότελα. Συχνά αγνοούμε τι θυμίζει ένα μνημείο και ποιες αξίες εκπροσωπεί και το βλέπουμε ως διακοσμητικό στοιχείο του δημόσιου χώρου. Πόσοι Αθηναίοι γνωρίζουν ότι το άγαλμα της Αθηνάς στο Πεδίον του Αρεως τιμά τους βρετανούς, αυστραλούς και νεοζηλανδούς νεκρούς του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου; Κάποτε το άγαλμα μιας ιστορικής προσωπικότητας δεν εμπνέει τον σεβασμό ούτε εκφράζει την αναγνώριση και την ευγνωμοσύνη για την οποία στήθηκε, αλλά προκαλεί αδιαφορία ή μίσος· το άγαλμα του προέδρου Τρούμαν υπήρξε επανειλημμένα θύμα επιθέσεων. Τα μνημεία υπό κάποια έννοια εκπέμπουν αυτόνομη ενέργεια, είναι «δράστες», στον βαθμό που μπορούν να διεγείρουν συναισθήματα διαφορετικά ή και διαμετρικά αντίθετα από αυτά που είχαν κατά νου οι αναθέτες τους.

Η μνήμη που κατοικεί στα μνημεία τρέφεται από τη διάδραση με τους ανθρώπους. Οταν το μνημείο αποτελεί κομμάτι της σχολικής ή γενικότερης παιδείας ή είναι ενταγμένο σε τελετουργίες – χώρος κατάθεσης στεφάνου σε ιστορικές επετείους, αφετηρία ή κατάληξη μιας παρέλασης ή μιας διαδήλωσης – η μνήμη τρέφεται και ανανεώνεται. Ισως να έγινα ιστορικός, επειδή στις βόλτες με τη μητέρα μου στο Πεδίον του Αρεως σταματούσαμε στις προτομές των πρωταγωνιστών του Εικοσιένα και μου εξηγούσε ποιοι ήταν.

Τοποθετημένα σε βάθρα τα δημόσια μνημεία και τα αγάλματα, καθώς μας ατενίζουν αφ’ υψηλού, μπορούν εύκολα να συνδεθούν με την εξουσία και την αυθεντία, μόνιμους στόχους αμφισβήτησης. Και εδώ ελλοχεύει ο κίνδυνος της παρεξήγησης. Η ηρωίδα Λέλα Καραγιάννη εκτελέστηκε από τους Γερμανούς· το 2016 το άγαλμά της αποκεφαλίστηκε στον πεζόδρομο της Τοσίτσα. Το χέρι των βανδάλων το οδήγησε η ιστορική άγνοια και η ταύτιση κάθε αγάλματος με την εξουσία, είτε είναι το άγαλμα Παλαμά στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου είτε της αλυσοδεμένης Βόρειας Ηπείρου στην Τοσίτσα.

Οι κοινωνίες χρειάζονται ορατά, τρισδιάστατα σύμβολα που να εκφράζουν τις αξίες τους και την ταυτότητά τους. Η παγκοσμιοποίηση κάνει πιο έντονη την ανάγκη σε μικρές κοινότητες να εκφράσουν την ιδιαιτερότητά τους. Για αυτό πιστεύω ότι δημόσια μνημεία θα συνεχίσουν να υπάρχουν, κι όσο οι αξίες θα μεταβάλλονται και η ταυτότητα θα εξελίσσεται κάποια θα περνούν στο περιθώριο και νέα θα παίρνουν τη θέση τους. Δεν μπορώ όμως να προβλέψω την επίδραση της ψηφιακής επανάστασης. Το Διαδίκτυο όλο και περισσότερο αντικαθιστά τον δημόσιο χώρο ως χώρος επικοινωνίας· το οικογενειακό άλμπουμ των φωτογραφιών, το σπίτι της οικογενειακής μνήμης, έχει αντικατασταθεί από το Facebook. Στον κόσμο του tweet ergo sum και in google veritas ίσως τα μελλοντικά δημόσια μνημεία να είναι επισκέψιμα ως ιστοσελίδες και η κατάθεση στεφάνων να αντικατασταθεί από likes.

Ισως η παγκοσμιοποίηση να οδηγήσει κάποτε στη δημιουργία μνημείων της ανθρωπότητας. Ως πανανθρώπινο μνημείο του μέλλοντος θα ήθελα να φανταστώ το αποτύπωμα του ποδιού του Νιλ Αρμστρονγκ στη Σελήνη. Αλλά μέχρι τότε, ας μην ωθούμε τα δημόσια μνημεία και τα αγάλματα στο περιθώριο, γιατί έτσι χάνουμε στοιχεία πολιτιστικής συνέχειας. Το επόμενο ραντεβού σας δώστε το κοντά σ’ ένα άγαλμα.

Ο Αγγελος Χανιώτης είναι καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας στο Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών στο Πρίνστον

g

Mιχάλης Τιβέριος

«Κομμάτια της Ιστορίας, έστω απεχθή και αμφιλεγόμενα»

η έννοια της λέξης µνηµείο είναι, ως γνωστόν, πολύ ευρεία. Στο κείµενο που ακολουθεί αναφέρεται κυρίως σε µνηµεία που απεικονίζουν συγκεκριµένα πρόσωπα, πρωτίστως ανδριάντες αλλά και προσωπογραφίες, και είναι στηµένα σε δηµόσιους χώρους. Ο περιορισµός αυτός κρίνεται αναγκαίος όχι µόνο εξαιτίας της µικρής έκτασης που θα πρέπει να έχει το κείµενο αλλά και επειδή αυτού του είδους τα µνηµεία κυρίως, έχουν υποστεί τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού και τις πρώτες του 21ου αιώνα βεβήλωση, που ορισµένες φορές κατέληξε σε αποκαθήλωση ή και σε καταστροφή τους. Ας θυµηθούµε π.χ. την «εξαφάνιση» εκατοντάδων αγαλµάτων του Λένιν σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης µετά την πτώση των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισµού, την καταστροφή που προκάλεσαν φανατικοί µουσουλµάνοι Ταλιµπάν ανθρωπόµορφων µνηµείων άλλων θρησκειών ή, εντελώς πρόσφατα, τη βίαιη αποµάκρυνση ή και καταστροφή αγαλµάτων που απεικόνιζαν πρόσωπα σχετιζόµενα µε τις εποχές της δουλείας στην Αµερική ή της αποικιοκρατίας στην Ευρώπη. Κινητήριος µοχλός των τελευταίων βίαιων εκδηλώσεων στάθηκε η δολοφονία, για ρατσιστικούς λόγους, του Τζορτζ Φλόιντ στη Μινεάπολη της Μινεσότα των ΗΠΑ.

Στις παραπάνω περιπτώσεις τα αγάλματα που προκάλεσαν την μήνιν οργισμένων πληθυσμιακών ομάδων απεικόνιζαν πρόσωπα που ήταν άρρηκτα συνδεμένα με συγκεκριμένες πολιτικές ιδεολογίες και θρησκευτικές δοξασίες ή είχαν πρωτοστατήσει στην εδραίωση ενός επαίσχυντου θεσμού, αυτού της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Εξυπακούεται ότι είχαν στηθεί σε δημόσια θέα για να εκπέμπουν τα όποια μηνύματα εξέπεμπαν σε εποχές κατά τις οποίες οι ιδεολογίες, οι δοξασίες και οι θεσμοί που αντιπροσώπευαν ήταν αποδεκτά στις συγκεκριμένες κοινωνίες και στους κατέχοντες σ’ αυτές την εξουσία. Ωστόσο ιδεολογίες, δοξασίες και θεσμοί που κυριαρχούν σε μια εποχή και υποστηρίζονται από τις τότε ηγετικές της ομάδες είναι δυνατόν επερχόμενες μαζικές πληθυσμιακές ομάδες και πολιτικές ηγεσίες σε άλλες εποχές όχι μόνο να τις αγνοούν αλλά και να τις αντιμάχονται, «εξαφανίζοντας» συγχρόνως και τις δημόσιες απεικονίσεις των προσώπων που τις εκπροσωπούσαν.

Αποκαθηλώσεις αγαλμάτων από δημόσιους χώρους, π.χ. ηγετικών προσωπικοτήτων, είναι γνωστές από παλιές εποχές, όπως από τη φαραωνική Αίγυπτο, την αρχαία Αθήνα, την αρχαία Ρώμη. Στην τελευταία η Σύγκλητος επέβαλλε σε δημόσια πρόσωπα εμπλεκόμενα σε προδοτικές πράξεις και πολιτικές συνωμοσίες την πασίγνωστη damnatio memoriae , δηλαδή την «καταδίκη μνήμης». Επρόκειτο για μια ολοκληρωτική όσο και ατιμωτική διαγραφή του καταδικαζόμενου από τον δημόσιο βίο, τιμωρία που υπέστησαν και αυτοκράτορες όπως ο Δομιτιανός το 96 μ.Χ. Το 1355 στη Βενετία έχουμε μιας άλλης μορφής damnatio memoriae. Στην αίθουσα του Μεγάλου Συμβουλίου του δουκικού παλατιού δεν εκτίθεται η εικόνα του δόγη Μαρίνο Φαλιέρο, ο οποίος προσπάθησε πραξικοπηματικά να πάρει όλες τις εξουσίες από τους αριστοκράτες. Στη θέση της ζωγραφίστηκε ένα μαύρο ύφασμα πάνω στο οποίο λατινική επιγραφή μνημονεύει τον αποκεφαλισμό του για τα «εγκλήματά» του.

Σε ευνομούμενες δημοκρατικές χώρες οι ανδριάντες που θα στήνονται σε δημόσιους χώρους θα πρέπει να εικονίζουν πρόσωπα που να εκπροσωπούν πανανθρώπινες αξίες με διαχρονική ισχύ και να εμπλέκονται σε γεγονότα και πράξεις που σημάδεψαν θετικά την πορεία των λαών τους. Η αντίληψη βέβαια ότι η προσφορά τους υπήρξε ευεργετική βρίσκεται υπό διαρκή κρίση στον χρόνο. Σε κάθε περίπτωση οι ανδριάντες αυτοί έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να παραμείνουν σε δημόσια θέα στο μέλλον και να μην υποστούν τις συνέπειες μιας damnatio memeoriae. Πάντως τα αγάλματα που υφίστανται μια τέτοια καταδίκη δεν θα πρέπει να καταστρέφονται, αλλά να μεταφέρονται σε εκθεσιακούς ή αποθηκευτικούς χώρους μουσείων, όπως έπραξαν εν πολλοίς οι πρωτεργάτες της Γαλλικής Επανάστασης. Εκτός από την όποια καλλιτεχνική τους αξία, περιέχουν κομμάτια της Ιστορίας , έστω απεχθή και αμφιλεγόμενα, τα οποία δεν πρέπει να «σβήνονται». Μόνο όταν μνημονεύονται από την Ιστορία, μαθαίνουμε να μην κάνουμε λάθη του παρελθόντος. Αν αγνοούμε τα λάθη μας είμαστε καταδικασμένοι να τα «επαναλάβουμε».

Ο Mιχάλης Τιβέριος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

g

Χριστόφορος Μαρίνος

«Ο Παρθενώνας τυλιγμένος με ένα πέπλο»

τα πιο ενδιαφέροντα µνηµεία του περασµένου αιώνα είναι τα απραγµατοποίητα. Είναι τα δυνητικά µνηµεία, όσα έχουν προτείνει οραµατιστές καλλιτέχνες. Δεν θα τα συναντήσεις στους δρόµους των πόλεων, αλλά στο χαρτί ή σε µια εικαστική έκθεση. Ελπίζω ότι οι µελλοντικές γενιές δεν θα µας κρίνουν από τα «σύγχρονα» µνηµεία που έχουµε υλοποιήσει, γιατί θα εξάγουν παραπλανητικά συµπεράσµατα για τον χαρακτήρα και την ποιότητα του πολιτισµού µας. Αλλωστε σηκώνει πολλή συζήτηση τι θεωρείται σήµερα µνηµείο, σε τι διαφέρει από ένα δηµόσιο γλυπτό, από ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτόνηµα, µια ταινία, ένα τραγούδι ή διάφορες άλλες (εφήµερες) πολιτιστικές πρακτικές.

Προσωπικά θα ήθελα να δω περισσότερα «μνημεία» – και βάζω σκόπιμα τη λέξη σε εισαγωγικά, για να δώσω έμφαση σε μια διαφορετική θεώρηση του ρόλου και της σημασίας τους. Ας θυμηθούμε το έργο του Christo και της Jeanne-Claude, που κάλυπταν εμβληματικά μνημεία ανά τον κόσμο, προτείνοντας έτσι μια εναλλακτική και ποιητική προσέγγιση. Πολύ θα ήθελα να έβλεπα τον Παρθενώνα τυλιγμένο με ένα πέπλο. Θα ήταν μαγικό θέαμα, αλλά και ένα ωραίο παράδειγμα για το πώς η σύγχρονη τέχνη μπορεί να φέρει το παρελθόν πιο κοντά στο σήμερα και να μας κάνει να δούμε τα μνημεία διαφορετικά.

Ο Χριστόφορος Μαρίνος είναι ιστορικός τέχνης, επιμελητής εικαστικών εκθέσεων και δράσεων του ΟΠΑΝΔΑ

g

Κώστας Βαρώτσος

«Πρέπει να συνδέονται
με τον πραγματικό χρόνο»

Η λογική των επεµβάσεων στην πόλη για να απεικονιστούν στιγµές της Ιστορίας της ανθρωπότητας αλλάζει συνεχώς. Με το πέρασµα των αιώνων είχαµε συχνά καταστροφές ή αλλαγές χρήσεων στα κάθε είδους µνηµεία. Στην Ελλάδα επί παραδείγµατι αφαιρέσαµε όλα τα βασιλικά σύµβολα από το σηµερινό Προεδρικό Μέγαρο. Με τέτοιες κινήσεις όµως χάνονται τόσο αριστουργήµατα, οι µνήµες των ίδιων των µνηµείων και βεβαίως κοµµάτια της Ιστορίας. Αντιθέτως διαπίστωσα µε έκπληξη ότι στη µεγάλη αίθουσα εκδηλώσεων του Δηµαρχείου της Ρώµης διατηρούνται οροφογραφίες του Μιχαήλ Αγγέλου και εµβλήµατα της φασιστικής περιόδου, καθώς όλα αντιµετωπίζονται ως αναπόσπαστα µέρη της ιστορικής διαστρωµάτωσης της Ιταλίας. Τα µνηµεία πιστεύω ότι πρέπει να συνδέονται µε τον πραγµατικό χρόνο και να εκφράζουν τη σύνθεση της συλλογικής µνήµης. Ο «Δροµέας» έγινε µια εποχή που η Ελλάδα ήταν έτοιµη να φύγει µπροστά και η Ευρώπη αναζητούσε τη νέα της ταυτότητα και το µνηµείο το αποτύπωσε αυτό µε την κίνησή του. Εχει σηµασία όταν δηµιουργείται ένα έργο για δηµόσιο χώρο να µην είναι αυτοαναφορικό του καλλιτέχνη ή να εκφράζει τις ιδεολογικές του απόψεις, αλλά να συνδέεται µε την ιστορική διαστρωµάτωση του τόπου, ώστε εν τέλει να γεννηθεί από την πόλη και όχι απλώς να τοποθετηθεί σε µια πόλη. Οταν µια ιδεολογική πρόταση εκφράζει µια δεδοµένη ιστορική στιγµή µε κριτική προσέγγιση τότε µπορεί να αποκτήσει διαχρονικότητα και κατ’ επέκταση και το έργο που προκύπτει από αυτή. Οι δηµιουργοί των µνηµείων του µέλλοντος θα πρέπει να αντιλαµβάνονται τα πολιτισµικά δεδοµένα της εποχής τους κι όχι να εκµεταλλεύονται την εκάστοτε επικρατούσα ιδεολογία της εποχής τους, ώστε να το έργο τους να αποκτήσει νόηµα και κατά συνέπεια λόγο ύπαρξης στον δηµόσιο χώρο.

Ο Κώστας Βαρώτσος είναι γλύπτης, καθηγητής της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

g

Nέλλα Γκόλαντα

«Εξανθρωπισμός του δημόσιου χώρου»

Είναι γεγονός αναµφισβήτητο: καθώς περνάει ο χρόνος οι πόλεις γίνονται πιο απάνθρωπες. Οι πολίτες τους, οι καθηµερινοί άνθρωποι, αισθάνονται παγιδευµένοι στον συντριπτικό και ουδέτερα ψυχρό δηµόσιο χώρο, όπου η ψυχή τους δεν µπορεί να αντλήσει δύναµη όταν βγαίνουν από τα κουτιά – σπίτια όπου κατοικούν οι περισσότεροι. Τουλάχιστον εµείς στην Ελλάδα είχαµε µάθει να ζούµε διαχρονικά σε «τοπία» φυσικά ή πολεοδοµικά που τα διατρέχουν οι ποιότητες του φυσικού και ιστορικού τοπίου κατασκευασµένα µε τα γενεσιουργά χαρακτηριστικά του που τα διαπερνούν. Μέσα στη βίωση αυτών των χώρων η παρουσία των γενεών πριν από µας και η ενστικτώδης ζωτική επιθυµία τα παιδιά τους να γαλουχηθούν από τον τόπο τους και από τη δηµιουργική συµµετοχή των προγόνων στο πνευµατικό και ιστορικό γίγνεσθαι αναπτέρωνε την ψυχή και τα συναισθήµατα των κατοίκων. Ο εξανθρωπισµός του δηµόσιου χώρου είναι η µοναδική ευκαιρία κατά τη γνώµη µου, µοιραζόµενη το γεγονός της ύπαρξης και παρουσίας στο now and here, να είναι το µέλλον που θα το φτιάξουν οι ίδιοι, εµπνεόµενοι από τις ποιότητες της καθηµερινής – βιωµατικής τέχνης που περιέχει και τους καθιστά αλληλέγγυους µε τη χαµένη στην προϊστορία ανθρώπινη αλυσίδα. Οταν ο δηµόσιος χώρος καταλήγει να αποτελεί τη βάση ενός, όσο και σπουδαίου ανδριάντα από καθέδρας, και αναιρεί τη συντριπτική σχέση µε τους ανθρώπους της καθηµερινής κλίµακας, δηµιουργεί µια ψυχρή απόσταση, όπως εκείνη των εκθεµάτων των κλασικών µουσείων. Η «µαθητευόµενη» µαγεία της καθηµερινής βίωσης σε δηµόσιους χώρους – έργα ολιστικού σχεδιασµού – πιστεύω ότι είναι και η µόνη διέξοδος για να λάβει ο κόσµος υπόψη του πως ίσως του δοθεί η ευκαιρία να δηµιουργήσει µια προσωπική δηµιουργική σχέση µε το «αιώνιο παρόν µας».

Η Nέλλα Γκόλαντα είναι γλύπτρια τοπίων μεγάλης κλίμακας

g

Ανδρέας Αγγελιδάκης

«Θέλω να δω την Πλατεία του Παγκόσμιου Βασικού Εισοδήματος»

Πρέπει πάντα να θυµόµαστε ότι η Ιστορία που µας διδάσκουν είναι υποκειµενική και πολύ σπάνια αντιπροσωπευτική των πολλών. Ειδικά στην Ελλάδα το βλέπουµε ακόµα και τώρα µε τον τρόπο που διδάσκεται η νεότερη Ιστορία και η σχέση µε την Εκκλησία. Ελπίζω όσο εξελισσόµαστε ως είδος να αφήσουµε πίσω το κόνσεπτ της οργανωµένης θρησκείας και ακόµα περισσότερο της κάθε είδους Εκκλησίας, που ακόµα και τώρα κάνουν µόνο ζηµιά και αποσκοπούν µόνο στη δύναµη και το κέρδος. Το παρελθόν θα υπάρχει πάντα µε τη µορφή της πληροφορίας στο Ιντερνετ είτε σε ό,τι το αντικαταστήσει, και όσο το µελετάµε µαθαίνουµε τι κάναµε λάθος και τι σωστό. Τα µνηµεία όµως που θα ήθελα να δω δεν θα είχαν σχέση µε το παρελθόν αλλά µε το µέλλον. Θέλω να δω µνηµεία σε στόχους, σε έννοιες και επιτεύγµατα στα οποία ελπίζουµε. Θέλω να δω την πλατεία του Παγκόσµιου Βασικού Εισοδήµατος.

Θέλω να δω το Μέγαρο Δωρεάν Υγείας για όλους. Θέλω να δω το Αγαλμα του Τελευταίου Πρόσφυγα σε όλο τον κόσμο. Το παρελθόν χάνει σιγά σιγά την αξία του, καθώς το ξανακοιτάμε μέσα από τον φακό της σύγχρονης ηθικής, και ίσως είναι η κατάλληλη στιγμή να κοιτάξουμε το μέλλον σαν μια σαν υπόσχεση στους μεταγενέστερους.

Ο Ανδρέας Αγγελιδάκης είναι αρχιτέκτων – εικαστικός

g

Δημήτρης Πλάντζος

«Επιθυμία για ρήξη
με το παρελθόν»

Περισσότερο ίσως από κάθε άλλη µορφή δηµόσιας τέχνης, οι ανδριάντες λειτουργούν ως µηχανισµοί ιδεολογικής συγκρότησης και εστίες διάχυσης πολιτικών συµβολισµών. Ως εικόνες – συνήθως – των µεγάλων ανδρών του έθνους ενσωµατώνουν τις ιδεολογικές αρχές του εθνοποιητικού αφηγήµατος, πάντοτε µε παρελθοντικούς όρους, και µε σχεδόν αποκλειστικό στόχο την επιβολή των ιδεών αυτών στο παρόν. Οπως, όµως, δείχνουν και οι πρόσφατες επιθέσεις εναντίον αγαλµάτων σε Ευρώπη και Αµερική, έχουµε πλέον εισέλθει σε (άλλη µία) εποχή αποκαθηλώσεων. Η κατάρρευση των ιδεολογιών της νεωτερικότητας συµπαρασύρει και τις εικόνες εκείνες που τις συµπυκνώνουν. Η αποξήλωση των αγαλµάτων του Λένιν στις χώρες του πρώην Ανατολικού Μπλοκ κατά τη δεκαετία του 1990 συµπύκνωνε τη συλλογική απαίτηση για αλλαγή ιδεολογικής πλεύσης· ο αντίστοιχος βανδαλισµός, µάς λέει ο Δίων Κάσσιος, των αγαλµάτων του Σηιανού, αρχηγού των Πραιτωριανών στα χρόνια του ρωµαίου Αυτοκράτορα Τιβέριου, ακολούθησε την εκτέλεση του άλλοτε ισχυρού άνδρα ως έκφραση της λαϊκής δυσαρέσκειας απέναντι στη βίαιη διακυβέρνηση της οποίας ηγείτο. Ο ανδριάντας του Τρούµαν, στην Αθήνα, έχει δεχτεί αντίστοιχα πυρά συλλογικής αντίδρασης, και το νεοφανές άγαλµα του Μεγάλου Αλεξάνδρου φρουρείται νυχθηµερόν από τη Δηµοτική Αστυνοµία δεκαπέντε µήνες µετά την αιφνιδιαστική ανάδυσή του στο κέντρο της πόλης. Σε µια εποχή που οι βιοπολιτικές της κρίσης επιχειρούν την επιτήρηση και τον σωφρονισµό των ανυπότακτων σωµάτων, οι συµβολικές, όσο και ενσώµατες, αυτές αντιδράσεις εκφράζουν τη συλλογική επιθυµία για ρήξη µε το παρελθόν και ριζικό αναστοχασµό των καταστατικών του αφηγηµάτων: από τον εθνικισµό και τον ρατσισµό, στις έµφυλες διακρίσεις και την πατριαρχία. Οι ανδριάντες του µέλλοντος, είτε θα µπορέσουν να αποδώσουν αυτήν την εποχή της ρευστότητας και της πολυσηµίας είτε θα καταλήξουν, και αυτοί µε τη σειρά τους, σε κάποιον κάδο ανακύκλωσης, πραγµατικό ή αλληγορικό.

Ο Δημήτρης Πλάντζος είναι αναπληρωτής καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας του  Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

g

Πάνος Βαλαβάνης

«Μέρος της Ιστορίας»

Το 514 π.Χ. κατά τη διάρκεια της Παναθηναϊκής ποµπής, δύο ευγενείς Αθηναίοι, ο Αρµόδιος και ο Αριστογείτων, δολοφόνησαν για λόγους ερωτικής αντιζηλίας τον έναν από τους δύο τυράννους της Αθήνας, τον Ιππαρχο, γιο του Πεισιστράτου. Κατόπιν συνελήφθησαν από τον άλλο τύραννο, τον Ιππία, και εκτελέστηκαν. Οταν λίγα χρόνια αργότερα εγκαθιδρύθηκε η Αθηναϊκή Δηµοκρατία, απέδωσε στην ενέργειά τους πολιτική διάσταση, ονόµασε τους δύο νέους «Τυραννοκτόνους», τους ανήγαγε σε πολιτικά σύµβολα της νέας αρχής και ανίδρυσε τα αγάλµατά τους σε επιφανές σηµείο της Αγοράς, στο κέντρο της δηµόσιας ζωής της πόλης. Αυτά ήταν τα πρώτα αγάλµατα θνητών που στήθηκαν σε δηµόσιο χώρο και έγιναν συµβολικοί φορείς της έννοιας της δηµοκρατίας. Οταν οι Πέρσες εισέβαλαν στην Αθήνα το 480 π.Χ., άρπαξαν τα αγάλµατα και µαζί µε άλλα σύµβολα τα µετέφεραν στην Περσία. Αυτή ήταν η πρώτη αποκαθήλωση αγαλµάτων στην Ιστορία. Μετά τη νίκη στη Ναυµαχία της Σαλαµίνας και την επάνοδό τους στην πόλη, οι Αθηναίοι φρόντισαν να αποκαταστήσουν την εικόνα, τοποθετώντας δύο νέους ανδριάντες στην ίδια θέση στην Αγορά, γιατί οι Τυραννοκτόνοι είχαν πλέον γίνει σύµβολα και της ελευθερίας.

Τα πρώτα αγάλματα έμειναν στη Βαβυλώνα για πάνω από 1,5 αιώνα, μέχρι που τα ανακάλυψε ο Μέγας Αλέξανδρος και, σε μια κίνηση τιμής και σεβασμού, τα έστειλε πίσω στην Αθήνα. Οι Αθηναίοι τα τοποθέτησαν πλάι στα δεύτερα, όπου και παρέμειναν μαζί μέχρι το τέλος της Αρχαιότητας.

Η δημιουργία συμβόλων και η ανίδρυση και καθαίρεση μνημείων είναι, λοιπόν, μέρος της Ιστορίας. Στα μνημεία του μέλλοντος μακάρι να διατηρηθούν και να αναδειχθούν οι πανανθρώπινες και αιώνιες αξίες, όπως η ελευθερία και η δημοκρατία, αξίες που για πρώτη φορά στην Ιστορία εκφράστηκαν στην αρχαία Αθήνα, έστω και με περιπετειώδη τρόπο, με τα αγάλματα των Τυραννοκτόνων.

Ο Πάνος Βαλαβάνης είναι ομότιμος καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

g

Μαρίνα
Λαμπράκη-Πλάκα

«Η Ιστορία, μόνη
αρμόδια να κρίνει»

Μνηµείο και µνήµη είναι λέξεις οµόριζες και αυτάδελφες. Τα µνηµεία υψώνουν τη ζωή, την ιστορία στη δύναµη της µνήµης. Αποτελούν υπέρβαση του χρόνου, της φθοράς και της λήθης. Οι µνηµειακές µαρτυρίες ενός πολιτισµού, η αρχιτεκτονική, η γλυπτική, η ζωγραφική, αλλά και τα ταπεινά σκεύη της καθηµερινής ζωής των ανθρώπων αποτελούν τεκµήρια ενίοτε πιο εύγλωττα και από τα γραπτά µνηµεία, που συχνά απουσιάζουν ή δεν έχουν διαβαστεί, όπως συµβαίνει µε τη µινωική Κρήτη ή τον πολιτισµό του Αιγαίου. Τα µνηµεία συµπυκνώνουν την εµπειρία των ανθρώπων µιας συγκεκριµένης εποχής, µας µιλούν για τη ζωή, την κοινωνία, τους θεσµούς, την κοσµοθεωρία, την πίστη, τη λατρεία. Η εσκεµµένη καταστροφή ενός µνηµείου αποτελεί έγκληµα κατά της ανθρωπότητας, αναίρεση της µνήµης και της Ιστορίας πολλών γενεών, υπέρτατη ύβρη, που προδίδει οπισθοδρόµηση της ανθρώπινης νοηµοσύνης σε επίπεδα δαρβινικής προϊστορίας.

Η ψυχή μου θρηνούσε και το πνεύμα μου επαναστατούσε όταν έβλεπα να ανατινάζονται από τους φανατικούς τζιχαντιστές η ασσυριακή πόλη Νιμρούντ στο Ιράκ, που είχα κάποτε επισκεφτεί και θαυμάσει, ή τα πιο όμορφα κτίρια της Παλμύρας και οι άπειροι και απίστευτοι αρχαιολογικοί θησαυροί και τόποι στην πολύπαθη Συρία. Κυρίως όμως αισθανόμουν αγανάκτηση για την αδράνεια του πολιτισμένου κόσμου γι’ αυτά τα εγκλήματα, που στέρησαν για πάντα από τις μέλλουσες γενιές τη δυνατότητα να γνωρίσουν αυτή την ανεκτίμητη κληρονομιά. Οι αντιδράσεις κρατών και πολιτιστικών οργανισμών ήταν χλιαρές, τυπικές, εξοργιστικά απόμακρες και ουδέτερες. Σαν να μην τους αφορούσαν, σαν να μην ανήκαν σε όλη την ανθρωπότητα αυτά τα λαμπρά μνημεία. Το ίδιο αδιάφορα αντιμετώπισαν και την αλλαγή της χρήσης της Αγίας Σοφίας από μουσείο σε τζαμί. Ηταν η δεύτερη συμβολική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης αυτή η πράξη. Ετσι τη βιώσαμε οδυνηρά οι περισσότεροι Ελληνες.

Και σε όλα αυτά τα απερινόητα εγκλήματα ήρθαν να προστεθούν τελευταία οι βίαιες αποκαθηλώσεις και καταστροφές αγαλμάτων ιστορικών προσώπων που συνδέθηκαν, δίκαια ή άδικα, με ρατσιστικές δράσεις, με κριτήρια αναχρονιστικά και ανιστορικά. Και αυτά συμβαίνουν πλέον στην πολιτισμένη Δύση. Την damnatio memoriae, την καταδίκη της μνήμης, τη συναντούμε συχνά σε δυναστικές έριδες από την αρχαία Αίγυπτο ως το Βυζάντιο και πιο πρόσφατα κατά την βίαιη πτώση απολυταρχικών καθεστώτων. Αλλά είναι ακατανόητο, επικίνδυνο και ανησυχητικό φαινόμενο η παραχάραξη της Ιστορίας και η καταστροφή έργων τέχνης με διάφορα ιδεολογικά άλλοθι. Τα δημόσια μνημεία σηματοδοτούν την ιστορία των πόλεων, υφαίνουν το παλίμψηστό τους και αποτελούν αναντικατάστατους παιδευτικούς θεσμούς. Η Ιστορία, που γράφεται αδιάκοπα, είναι η μόνη αρμόδια να κρίνει και να αναθεωρήσει τις πράξεις των δημόσιων προσώπων που τιμήθηκαν άλλοτε με μνημεία.

Υπάρχουν όμως και «μνημεία» που θα έπρεπε να αποσυρθούν από τους δημόσιους χώρους, γιατί προσβάλλουν το κοινό αίσθημα και διαστρέφουν την καλαισθησία των πολιτών με την ασχήμια και την κακοτεχνία τους. Οι δημοτικές Αρχές θα έπρεπε να είναι ιδιαίτερα προσεκτικές όταν αποφασίζουν να αναθέσουν ένα μνημείο, να τιμήσουν ένα πρόσωπο με ανδριάντα (αλήθεια, πόσοι γλύπτες σήμερα υπηρετούν αυτό το είδος;) ή να τοποθετήσουν ένα έργο τέχνης σε δημόσιο χώρο. Γιατί «χωρίς περίσκεψη, χωρίς αιδώ» συνομιλούν με την ίδια την Ιστορία και την αιωνιότητα. Η λύση του ανδριάντα θα πρέπει να αποφεύγεται, καθώς είναι σύνηθες δυστυχώς να προδίδεται τελικά ο τιμώμενος. Αν θέλουμε να τιμήσουμε μια προσωπικότητα ας αναζητήσουμε εναλλακτικούς τρόπους, όπως μια αναμνηστική πινακίδα.

Η μοντέρνα αρχιτεκτονική έχει ήδη μνημειακό χαρακτήρα – π.χ. τα κτίρια της Ζάχα Χαντίντ ή του Σαντιάγο Καλατράβα – κι έχει αλλάξει την όψη των πόλεων, γεγονός που σημαίνει ότι πλέον τα δημόσια μνημεία θα πρέπει να μελετώνται με πολλή προσοχή. Εύχομαι να είμαστε προσεκτικοί στον τρόπο που θα επιλέγουμε τα μνημεία του μέλλοντος.

Η Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα είναι διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, ομότιμη καθηγήτρια της ΑΣΚΤ

g

Ειρήνη Οράτη

«Τα μνημεία
προβάλλονται μέσα από
το περιβάλλον τους»

Το θέµα του δηµόσιου µνηµείου είναι αρκετά περίπλοκο, δεδοµένου του γεγονότος ότι στις σηµερινές κοινωνίες σίγουρα δεν υπάρχει σύµπνοια, πρώτον, για το ποιο πρόσωπο ή γεγονός θα πρέπει να τιµηθεί και, δεύτερον, για τη µορφή του µνηµείου αυτού. Ολες οι µορφές δηµόσιων µνηµείων έχουν πλέον ξεπεραστεί, ίσως εξαίρεση να αποτελεί το µνηµείο για τους νεκρούς στρατιώτες του Βιετνάµ που έγινε από τη Maya Lin στην Ουάσιγκτον το 1982. Η ιδέα αυτή της απέριττης επιφάνειας µε χαραγµένα µόνο τα ονόµατα, επαναλήφθηκε στο µνηµείο στο Ground Ζero για τους νεκρούς της 11ης Σεπτεµβρίου 2001 στη Νέα Υόρκη. Είναι ίσως οι µοναδικές αποδεκτές λύσεις για έναν χώρο τιµής που όµως δηλώνει τη συντριβή και όχι τη δόξα ή την αναγνώριση. Δεν συµφωνώ µε αυτή την εκτός ορίων αποκαθήλωση µνηµείων διεθνώς, που γίνεται στα πλαίσια µιας υπερβολικής και ακραίας αντίδρασης. Για εµένα, η ανάθεση ενός µνηµείου για δηµόσιο χώρο σήµερα είναι εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση και σπάνια κερδίζεται το στοίχηµα της αποδοχής του. Οµως νοµίζω ότι για ένα µνηµείο σε µια σύγχρονη πόλη πρέπει να συνυπολογιστούν πολύ περισσότερα πράγµατα από ό,τι στο παρελθόν, αφού σήµερα η εύκολη «αποκαθήλωση» των πάντων γίνεται µόνο µε ένα ανώνυµο σχόλιο. Θεωρώ ανεπανάληπτη τη χρήση του χώρου και τη βαρύτητα του Μνηµείου του Αγνωστου Στρατιώτη στο Σύνταγµα, που έγινε από έναν αρχιτέκτονα, τον Εµµανουήλ Λαζαρίδη, το 1932, µε στενοχωρεί όµως η προχειρότητα της αντιµετώπισης του µνηµείου για το Πολυτεχνείο, ενός σπουδαίου έργου του Μέµου Μακρή του 1979. Για να µπορούµε να αντιµετωπίζουµε σήµερα ένα µνηµείο µε δέος και ταπεινοφροσύνη, θα πρέπει το ίδιο το µνηµείο να µην είναι κραυγαλέο, ή προκλητικό, να εναρµονίζεται µε το γύρω δοµηµένο ή όχι περιβάλλον, αλλά ταυτόχρονα να προβάλλεται µέσα από αυτό.

Η Ειρήνη Οράτη είναι επιμελήτρια συλλογής Alpha Bank

g

Αφροδίτη Λίτη

«Η τέχνη είναι ο μεγάλος ιστοριογράφος»

Οταν άνοιξε τις θύρες του το Μουσείο Κεραµεικού, το οποίο αποτελεί µια µοναδική όαση στο κέντρο των Αθηνών, µετά τη µεγάλη ανακαίνιση το 2004, έτρεξα άµεσα για µια ερευνητική περιήγηση συνοδευόµενη από την πάντα πρόθυµη και φιλόξενη προϊσταµένη του Μουσείου κυρία Ορφανού. Εκεί µεταξύ των παλαιών και αγαπηµένων µου ευρηµάτων, εντόπισα ότι είχαν προστεθεί στη συλλογή του και νέα αποκτήµατα τα οποία προέρχονταν από την αρχαϊκή περίοδο. Αυτά τα µοναδικά γλυπτά, έµαθα ότι είχαν αποκαθηλωθεί από τις θέσεις τους κατ’ εντολήν του Περικλή, διότι θεωρήθηκαν έργα µιας προηγούµενης φιλοσοφίας και εποχής. Αυτό είχε συµβεί µετά τη νικηφόρο έκβαση των Περσικών Πολέµων όπου ο ίδιος θέλησε να προχωρήσει στην ανοικοδόµηση της νέας πόλης των Αθηνών, υιοθετώντας τις καινούργιες πνευµατικές κατακτήσεις τους, των οποίων σπαράγµατα µας κληροδοτήθηκαν και µέσω της τέχνης. Τα παραπάνω αποκτήµατα δυστυχώς χρησιµοποιήθηκαν, κατά τον 5ο αιώνα, ως δοµικό υλικό για την κατασκευή των τειχών της Ακρόπολης και της Ιεράς Οδού. Μάλιστα τα ανασκαφέντα από την Ιερά Οδό έχουν εµφανή τη φθορά στις πλευρές τους που επέφεραν οι ρόδες των αρµάτων κατά την διέλευσή τους. Τα έργα αυτά που ήταν µεγάλης γλυπτικής τέχνης, καµωµένα από λευκό µάρµαρο καθαιρέθηκαν από τονχώρο λατρείας τους και απαξιώθηκαν, προκειµένου να µετατραπούν σε απλούς δόµους για να γίνουν ένα λιθαράκι σε ένα µεγάλο όραµα που ήταν ο «Χρυσός Αιώνας».

Σήμερα με το σημαντικότατο έργο που υλοποιείται από την πλευρά των αρχαιολόγων, ύστερα από 2.500 χρόνια, αυτά τα έργα ήρθαν στο φως και βρίσκοντας τη θέση τους στον θαυμάσιο χώρο του Μουσείου, λάμποντα, επανατοποθετήθηκαν πάνω σε βάθρα μεταδίδοντάς μας το περιούσιο πνεύμα τους. Για εμένα εκείνη η επίσκεψη στον Κεραμεικό ήταν ένα ξεχωριστό, αποκαλυπτικό μάθημα, διότι ένας αξιοθαύμαστος πολιτισμός που προηγήθηκε των κλασικών χρόνων, αυτός που οδήγησε στον δρόμο της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, συντρίφτηκε και εξαλείφθηκε. Ομως δεν χάθηκε, αλλά αναγεννήθηκε. Τα μεγάλα αυτά αρχαϊκά γλυπτά που κοσμούσαν ιερά και δημόσιους χώρους, τολμώ να τα αντιπαραβάλω με το περιεχόμενο των φυλακτών μας που το κοκκώδες μέγεθός τους εμπεριέχει τη δύναμη όλου του κόσμου. Σήμερα στεκόμενοι ενώπιόν τους τα θαυμάζουμε, εκτιμώντας τα βαθύτατα και στην πραγματικότητα τα έχουμε ανάγκη, διότι μέσα από αυτά βρίσκουμε τη δική μας ταυτότητα και ενδυναμώνουμε την ύπαρξή μας. Η συνείδηση βέβαια της ανάδειξης της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, τις περισσότερες φορές, δεν συνάδει με το κοινό αίσθημα και οι συμπεριφορές μας μαζί με τους βανδαλισμούς των δημόσιων χώρων είναι πανομοιότυπες σε ολόκληρη την Ιστορία. Το αισιόδοξο όμως είναι ότι η τέχνη συνεχίζει ακάθεκτη την πορεία της και κάθε εποχή καταγράφεται με άριστο τρόπο μέσω αυτής, διότι η ίδια είναι ο μεγαλύτερος Ιστοριογράφος.

Η Αφροδίτη Λίτη είναι γλύπτρια, καθηγήτρια της ΑΣΚΤ

g

Χάρις Κανελλοπούλου

«Περισσότερες αναπαραστάσεις, περισσότερες φωνές»

Τι καθιστά ένα µνηµείο απαραίτητο; Στην ελληνική πραγµατικότητα, προτοµές και ανδριάντες αποτελούν επικρατούσες επιλογές µνηµειακών έργων τέχνης για τον δηµόσιο χώρο. Ο ρόλος τους, ανεξάρτητα από την αισθητική τους αξία, είναι διδακτικός και συµβολικός ως προς τις αξίες και τη διαµόρφωση ταυτότητας της κοινωνίας, φέροντας το διηνεκές της ύπαρξης των µορφών τους στον χρόνο και τον χώρο, τόσο εννοιολογικά όσο και µε την υλική παρουσία τους µέσα στην πόλη.

Καθημερινά υπό το βλέμμα μας, τα αγάλματα υπόκεινται στην κρίση κάθε γενιάς· η κυρίαρχη αφήγηση που εκφράζουν, η συλλογική μνήμη που υπηρετούν, βρίσκουν υπέρμαχους και αντιμαχόμενους, άλλοτε συμβαδίζουν κι άλλοτε προσκρούουν με αναγνώσεις της Ιστορίας ανά εποχή. Το δημόσιο περιβάλλον όπου εισέρχονται, αποτελεί, άλλωστε, πεδίο αδιάκοπων αλλαγών και παρεμβάσεων, με ζητούμενο την αντανάκλαση του αθροίσματος διαφορετικών λόγων, εμπειριών, αμφισβητήσεων και διεκδικήσεων. Στον χώρο αυτό, η εμφάνιση της μνημειακότητας που περιορίζεται σε συμβατικές, στατικές προσδοκίες ως προς την απόδοση προσωπικοτήτων, δίχως να προκαλεί τη δημόσια δέσμευση και προσοχή, δεν επαρκεί. Από την άλλη πλευρά, οι αποκαθηλώσεις αγαλμάτων – όπως αυτές που σημειώνονται τον τελευταίο καιρό εν μέσω διαμαρτυριών ενάντια στη βία και τον ρατσισμό – σίγουρα υπολογίζονται ως χειρονομίες με ένταση συμβολική, όχι όμως καθοριστική ως προς το να αποκαθιστά τα «κενά» στο βιβλίο της Ιστορίας.

Πιο σημαντικό αντίβαρο απέναντι στη δημόσια εικόνα μορφών που αναδεικνύουν κυρίαρχες ιστορικές πραγματικότητες και αναγνώσεις αποτελεί η ανύψωση των ιστοριών και των συμβόλων όσων συχνά λείπουν από τον δημόσιο χώρο, των συστηματικά υποεκπροσωπούμενων στον δημόσιο λόγο. Προς αυτή την κατεύθυνση, επομένως, ας σκεφτούμε τη λειτουργία και την αξία των μνημειακών αναπαραστάσεων μέσα στην πόλη: αποφεύγοντας την υπερβολική σε αριθμό, άκριτη και άστοχη ως προς την τοποθεσία εγκατάσταση προτομών και μνημείων· επαναπροσδιορίζοντας τη θέση μας σχετικά με την παράδοση που μας παραδίδει και η καλλιτεχνική έκφραση, μέσα από μία κριτική στάση που να προσμετρά τις ιστορικές παραμέτρους κάθε εποχής και να ενεργοποιεί τη συζήτηση με τους όρους της σύγχρονης συνθήκης· φωτίζοντας περισσότερες και διαφορετικές όψεις της Ιστορίας, δίχως να παραλείπεται η πολυπλοκότητά της· επιζητώντας αναπαραστάσεις που μην ενισχύουν μονοδιάστατα τη δύναμη των ισχυρών, αλλά να υπογραμμίζουν πολύπλευρα την ύπαρξη, τη δράση και συμβολή των διαφορετικών φωνών.

Η Χάρις Κανελλοπούλου είναι ιστορικός Τέχνης, επιμελήτρια εκθέσεων

g

Χάρης Καμπουρίδης

«Πρωτόκολλα εναλλαγής των δημόσιων γλυπτών»

Τα µνηµεία του Μέλλοντος δεν θα είναι αιώνια, κι αυτά θα υποστούν τη µοίρα όλων των εµβληµάτων στον δηµόσιο χώρο, του καθεστώτος που τα τοποθέτησε και των κοινωνικών οµάδων όπου απευθύνονται. Αν είναι του Λένιν και των Μαρξ – Λένιν θα έλθει η ώρα τους να τα δούµε ξανά να γκρεµίζονται όπως το 1989 στη Σοβιετική Ενωση και την Ανατολική Γερµανία. Αν είναι του Σαντάµ Χουσεΐν θα τα ξαναδούµε να σέρνονται στους δρόµους της Βαγδάτης αλυσοδεµένα. Αν είναι των αρχαίων θεών στα χρόνια του Θεοδοσίου επίσης. Και αν είναι των ευρωπαίων κατακτητών της Αµερικής ή των δουλεµπόρων στη σηµερινή Αµερική, το ίδιο.

Η επίθεση κατά των γλυπτών που παριστάνουν την ανώτατη θρησκευτική, πολιτική και επιχειρηματική ή και αθλητική πρότυπη εξουσία, πρωτοέγινε στην κλασική Αθήνα, με τον Αλκιβιάδη και τους φίλους του, λίγο πριν φύγει στη Σπάρτη και κατόπιν στην Περσία για να συμμαχήσει με τους εχθρούς της πατρίδας του. Στα χρόνια εκείνα τα δημόσια γλυπτά ήταν συμβολισμός της Δημοκρατίας της ίδιας, λένε. Και στα ρωμαϊκά χρόνια τα εργαστήρια γλυπτικής είχαν έτοιμο το μπούστο του περιφερειάρχη, με τη στολή και τα διακριτικά, απλώς σκάλιζαν το πρόσωπο όταν διοριζόταν ο καινούργιος και κατόπιν σε δεκάδες αντίτυπα συνόδευε τα κυβερνητικά γραφεία, όπως περίπου το πορτρέτο του βασιλέα Παύλου στις ασπρόμαυρες ελληνικές ταινίες. Η βεβήλωση, η αποκαθήλωση ή και καταστροφή είναι αναμενόμενη μοίρα, θέμα χρόνου το πότε και πόσο. Από μια άποψη τα σπρέι των νεαρών στα αγάλματα είναι τέτοιες κοινωνικές αμφισβητήσεις και το γκρέμισμα είναι η μεγάλης κλίμακας.

Δεν υπάρχει δημόσιο σύμβολο γενικής και απολυτής αποδοχής. Ούτε καν ο ίδιος ο Θεός, τον οποίο έχουν οι περισσότεροι λαοί, ανεξάρτητα από το ποιος προφήτης μάς οδηγεί σ’ αυτόν. Στα πρώτα μεταπολεμικά χρονιά, ένας απ’ τους λόγους της ανάπτυξης της αφαιρετικής γλυπτικής (π.χ. του Γ. Ζογγολόπουλου στη ΔΕΘ, 1964) είναι ότι προσέφερε γενικά αφηρημένα μηνύματα καθολικής αποδοχής από μια συγκεκριμένη αναπαράσταση νικηφόρου βασιλιά ή στρατηγού.

Η αποκαθήλωση εμβληματικών ιστορικών μορφών από τον δημόσιο χώρο δεν γίνεται μόνο στα αγάλματα των πάρκων και των κεντρικών δρόμων, άλλα και στον χώρο των αναπαραστάσεων που έχουν ανάλογη λειτουργία, π.χ. στις φωτογραφίες που δημοσιεύονται στις ειδήσεις της τηλεόρασης. Κάποια πρόσωπα παύουν να εμφανίζονται και άλλα παρουσιάζονται διαστρεβλωμένα.

Σε τελευταία ανάλυση: δεν υπάρχουν εμβληματικές μορφές καθολικής αποδοχής, ζούμε σε πολλαπλών κοινωνικών συνόλων κράτη ή «ιντερνετικά σύνολα». Αν κάτι μπορεί να γίνει είναι να συμφωνηθούν και να τηρηθούν πρωτόκολλα εναλλαγής των δημόσιων εμβληματικών γλυπτών ύστερα από ορισμένους χρόνους ανάρτησης, κάπως σαν τα μπάνερ των γηπέδων ή των ιστοσελίδων!

Ο Χάρης Καμπουρίδης είναι ιστορικός Τέχνης, σημειολόγος

g

Μαρία Τσαντσάνογλου

«Ανοιχτός διάλογος
με την κοινωνία»

Υπάρχει µια γενική αντίληψη ότι τα δηµόσια µνηµεία ανεγέρθηκαν για να βρίσκονται στη ζωή µας για πάντα, ότι εµείς είµαστε θνητοί αλλά τα µνηµεία αθάνατα. Δεν είναι έτσι. Η δηµόσια µνήµη είναι απαραίτητη για την ενίσχυση της δηµοκρατικής συνείδησης, ιδίως όσον αφορά τους αγώνες για την κατάκτηση αγαθών όπως η ελευθερία, η ισότητα, η κοινωνική δικαιοσύνη. Δυστυχώς, όµως, η δηµόσια µνήµη πολύ συχνά προσαρµόζεται άβολα σε ιδεολογικά κοστούµια και καθίσταται εκµεταλλεύσιµη από πολιτικές δυνάµεις σε ευρεία ή τοπική κλίµακα. Ασφαλώς έχει διαφορετικό πρόσηµο αξιών η αποκαθήλωση µνηµείων που έχουν ως αποτέλεσµα την τόνωση της θρησκευτικής µισαλλοδοξίας (βλ. λ.χ. την καταστροφή των αγαλµάτων του Βούδα από τους Ταλιµπάν στο Αφγανιστάν) και η αποκαθήλωση του αγάλµατος του δικτάτορα. Είτε πρόκειται για την ανέγερση ενός µνηµείου, είτε για την αποκαθήλωσή του επειδή ανασύρει µνήµες σκοτεινού παρελθόντος, η εγγραφή ή η διαγραφή της µνήµης στην ευνοµούµενη δηµοκρατία δεν µπορεί να αποτελεί την απόφαση ενός υπουργείου, ενός δηµοτικού συµβουλίου ή µιας επιτροπής ούτε, όµως, και µιας οµάδας διαµαρτυρόµενων πολιτών που καταστρέφουν τη δηµόσια περιουσία διαγράφοντας αυτοβούλως τη δηµόσια µνήµη. Αυτό δεν σηµαίνει ότι δεν πρέπει να λαµβάνεται υπόψη η κοινωνική διαµαρτυρία (βλ. κίνηµα Τζορτζ Φλόιντ). Η συζήτηση για τα δηµόσια µνηµεία µας δεν έχει τον αντίστοιχο δηµόσιο χαρακτήρα που θα όφειλε. Η ίδια η κοινωνία µπορεί να αποφασίσει εν τέλει την ανέγερση ενός µνηµείου µέσα από πολύ ανοικτό διάλογο που θα περιλαµβάνει το αντικείµενο, την αιτιολόγησή του και την αισθητική του. Η ίδια η κοινωνία, αντίστοιχα, θα διεκδικήσει µε τον ίδιο τρόπο την αποκαθήλωση ενός µνηµείου. Ισως, µάλιστα, η θέσπιση µιας τέτοιας ανοικτής διαδικασίας (και υπάρχει η τεχνική δυνατότητα για κάτι τέτοιο) να περιόριζε και τα χρονίζοντα φαινόµενα εκτεταµένου βανδαλισµού δηµόσιων µνηµείων στη χώρα µας.

Η Μαρία Τσαντσάνογλου είναι αναπληρώτρια γενική διευθύντρια MOMus