Πέρσες

Ο όλβος – δηλαδή ο μεγάλος πλούτος, η ευμάρεια – οδηγεί στον κόρο, τον κορεσμό, τη χόρταση. Και ο κόρος φέρνει την ύβρι που, σύμφωνα με την αντίληψη των Αρχαίων, είναι, πρωτίστως, η προσβλητική συμπεριφορά που προκύπτει από υπεροψία και προκαλεί ντροπή στον άλλον. Και η ύβρις καταλήγει στην άτη, την καταστροφή ή την πλάνη του νου.

Ετσι περιγράφει το ερμηνευτικό σχήμα των γεγονότων στους «Πέρσες» του Αισχύλου (την παλαιότερη σωζόμενη τραγωδία) ο Σταύρος Τσιτσιρίδης, καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας και Αρχαίου Θεάτρου στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Είναι η τραγωδία που είχε, εδώ και καιρό, επιλέξει να ανεβάσει ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Δημήτρης Λιγνάδης για τη συμπλήρωση 2.500 ετών από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας (έκανε αναφορά σε συνέντευξή του στα «ΝΕΑ», τον Απρίλιο του 2019). Τι θα είχε συμβεί αν, τότε, νικούσαν οι Πέρσες και κατακτούσαν την Ευρώπη; Το μόνο που μπορούμε να γνωρίζουμε είναι ότι η παγκόσμια Ιστορία θα γραφόταν αλλιώς.

Εως ότου όμως να μετουσιωθεί η ιδέα στην παράσταση που έκανε πρεμιέρα την περασμένη Παρασκευή στην Επίδαυρο, μεσολάβησαν πολλά. Πρώτα απ’ όλα η πανδημία και ο δυστοπικός εγκλεισμός που έβαλαν νέους κανόνες στην καθημερινότητά μας ανασύροντας από τον χρόνο τον φόβο του λοιμού. «Ξέσπασε λοιμός ή μήπως εμφύλιος στην πόλη;» αναρωτιέται στους «Πέρσες» το φάντασμα του Δαρείου, υπενθυμίζοντάς μας δύο αρχέγονους φόβους του ανθρώπου. Την επιδημία και την παλινδρόμηση στο στάδιο της φυλής.

Η ημέρα της πρεμιέρας όμως συνέπεσε με τη φιέστα της μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί. Οι συνειρμοί γίνονται αυτόματα όταν ακούς τον Δαρείο να λέει για την ύβρη και την ανευλάβεια των Περσών: «…Γιατί όταν βρέθηκαν στη γη των Ελλήνων, δεν δίστασαν να συλήσουν αγάλματα θεών […] Αφαντοι οι βωμοί, και τα αγάλματα των θεών γκρεμισμένα συθέμελα […] Γιατί, όταν ανθίζει η ύβρις, μεστώνει το στάχυ της πλάνης και τότε θερίζεις θέρος δακρύων […] Και να μη βρεθεί άνθρωπος που θα καταφρονήσει τη μοίρα που του δόθηκε και θα καταλύσει τη μεγάλη του ευτυχία, γιατί ζήλεψε άλλη…» (μετάφραση Θεόδωρος Στεφανόπουλος).

Εχοντας διαβάσει τις τελευταίες μέρες αναλύσεις, επισημάνσεις, ιστορικές αναδρομές, κριτικές, προβλέψεις, εκτιμήσεις και ό,τι μπορεί να γράψει άνθρωπος για τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, έρχονται τα λόγια του Αισχύλου, έτσι όπως τα «αφουγκράστηκε» ο Δημήτρης Λιγνάδης, και σου θυμίζουν τις κινητήριες δυνάμεις στις πράξεις των ανθρώπων. Δυο-τρεις είναι όλες κι όλες, τα σχήματα αλλάζουν μέσα στους αιώνες, όχι τα περιεχόμενα. «…μέσα σε έναν… πανδημικό σκεπτικισμό απέναντι σε “παλαιές” αξίες, όπου όλοι τηρούμε αποστάσεις ασφαλείας από… ήρωες, η σκηνοθετική μου ανάγνωση επιχειρεί να γεφυρώσει το κείμενο με την Σήμερον, την Αύριον και το Χθες» λέει στο σημείωμά του ο σκηνοθέτης. Με έμπνευση από τον Ανδρέα Εμπειρίκο.