Μετά την προσευχή στην {LF}Αγία Σοφία

Δύσκολα ξεχωρίζεις την ιστορία από τον μύθο. Ενας μύθος λέει πως την ιδέα να γίνει η Αγία Σοφία μουσείο την υπέβαλε στον Ατατούρκ ο Τζελάλ Μπαγιάρ, στον οποίο την είχε ρίξει ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Το είχε προτείνει, λένε, ως μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης, τον καιρό που οι βαλκανικές χώρες (πλην Βουλγαρίας) διαπραγματεύονταν με την Τουρκία το Βαλκανικό Σύμφωνο, που υπέγραψαν τελικά το 1934. Μια άλλη εκδοχή της ιστορίας θέλει τον Κεμάλ να το αποφασίζει ως λύση ανάγκης, επειδή το κτίριο κατέρρεε και η συντήρησή του απαιτούσε τεράστιους πόρους που η χώρα του τότε δεν διέθετε. Το βέβαιο είναι πως όταν, την 1^η Φεβρουαρίου 1935, η Αγία Σοφία άνοιγε για πρώτη φορά τις πύλες της ως μουσείο, η πράξη είχε έναν συμβολισμό που υπερέβαινε τα όποια αφετηριακά της κίνητρα.

Ηταν η συμβολική κορύφωση του τελευταίου κύματος των κεμαλικών μεταρρυθμίσεων που απέκοπταν ολοκληρωτικά το νέο τουρκικό κράτος από το Ισλάμ. Ο,τι είχε ξεκινήσει στις αρχές της δεκαετίας του 1920 με την κατάργηση του σουλτανάτου και του χαλιφάτου, ολοκληρώθηκε τη διετία 1934-35. Μέσα σε λίγους μήνες: Ολοι οι κάτοικοι της Τουρκίας υποχρεώθηκαν να πάνε στα δημαρχεία και να διαλέξουν επώνυμο, εγκαταλείποντας τα παλιά οθωμανικά τους ονόματα. Το κοράνι τυπώθηκε για πρώτη φορά μεταφρασμένο από τα αρχαία αραβικά στην τουρκική γλώσσα. Και οι γυναίκες απέκτησαν, για πρώτη φορά σε μουσουλμανική χώρα, πολιτικά δικαιώματα. Λίγο μετά τα θυρανοίξια του μουσείου έγιναν εκλογές και 18 γυναίκες μπήκαν στην Εθνοσυνέλευση. Η Αγία Σοφία ως μουσείο ήταν το επιστέγασμα μιας πολιτιστικής επανάστασης που έκανε τη νέα Τουρκία το πιο αυστηρά κοσμικό κράτος στον κόσμο, μαζί ίσως με τη Γαλλία. Η μεγάλη εκκλησία γινόταν σύμβολο του εκδυτικισμού. Αν μάλιστα δεχθούμε και την εκδοχή πως κάποιο ρόλο έπαιξε και η συμβουλή του Βενιζέλου, η μετατροπή σε μουσείο ήταν επίσης το σύμβολο μιας χώρας που συμφιλιωνόταν με το μετά τη Λωζάνη περιβάλλον της, απέρριπτε αλυτρωτικά όνειρα και έλυνε τις διαφορές της με την Ελλάδα, με τις συμφωνίες του 1930 και ’33, με τη Μεγάλη Βρετανία για τη Μοσούλη και ούτω καθ’ εξής. Το ίδιο ακριβώς συμβολικό βάρος φέρει, κατ’ αντιστοιχία, και αυτό που έγινε χθες στο ιστορικό κτίσμα του Ανθέμιου και του Ισίδωρου. Συμβολίζει, ασφαλώς, με πανηγυρικό τρόπο, την επιστροφή του Ισλάμ στα δημόσια πράγματα μιας Τουρκίας που η συνέχουσα ιδέα της είναι μια εκδοχή ισλαμικού εθνικισμού. Συμβολίζει, προπάντων, αυτό που ο Ερντογάν ονομάζει απελευθέρωση της Τουρκίας από «τα δεσμά της συνθήκης της Λωζάννης». Το μήνυμα έχει, ασφαλώς, παραλήπτες στο εσωτερικό. Μήνυμα ανανέωσης μιας κλονιζόμενης ηγεμονίας. Μα είναι προπάντων ένα μήνυμα προς διεθνή ακροατήρια. Μήνυμα εξωτερικής πολιτικής. Γιατί εκεί, στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής, όπου η ερντογανική εκδοχή του πνεύματος της Μουσουλμανικής Αδελφότητας συναντά τον εθνικισμό, τον «παν-τουρκισμό» του εταίρου του στην κυβέρνηση, Νεβλέτ Μπαχτσελί, παίζεται πολιτικό παιχνίδι σε αυτήν τη συγκυρία.

Το Ιράκ, η Συρία, η Λιβύη, ο Καύκασος, η Κύπρος, η ανατολική Μεσόγειος γίνονται ψηφίδες μιας φιλοδοξίας να ελευθερωθεί η Τουρκία από τα δεσμά του 1923 και να εξελιχθεί το στρατηγικό της αποτύπωμα στο ύψος της ιδέας που έχει για τον εαυτό της και τον ρόλο της στον κόσμο. Για τον Ερντογάν τον ίδιον, οι περισσότεροι αναλυτές συμφωνούν, πως η φιλοδοξία που τον κινεί είναι να γιορτάσει τα 100 χρόνια από την ίδρυση του τουρκικού κράτους, ως ελευθερωτής, ως ο ηγέτης που έσπασε τα γενέθλια δεσμά, τα δεσμά της Λωζάννης και εγκαινίασε μια νέα Τουρκία.

Αλλά υπάρχει ο κόσμος των ονείρων, ακόμη και των επικίνδυνων ονείρων, υπάρχει και η πραγματικότητα. Που βάζει όρια στις φιλοδοξίες. Ενα όριο είναι η κατάσταση της τουρκικής οικονομίας που, προς το παρόν, αιμοδοτείται κυρίως από τα swap του Κατάρ, μα έχει κάψει ως τώρα 100 δισ. δολάρια σε μια προσπάθεια στήριξης της τουρκικής λίρας. Ενα όριο, ασφαλώς, είναι η Ελλάδα και η δύναμη αποτροπής που δηλώνει ότι θα προτάξει. Ενα όριο είναι η ευρωπαϊκή παρέμβαση, με κίνητρο κυρίως τη Λιβύη και τις εκεί εξελίξεις, που εκδηλώνεται με ασυνήθιστη, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, ένταση τον τελευταίο καιρό, είτε με τις απειλές Μακρόν είτε με τις μεσολαβητικές παρεμβάσεις της καγκελαρίου Μέρκελ. Ενα όριο είναι και οι εκλογές της 3^ης Νοεμβρίου στις ΗΠΑ και το ενδεχόμενο (ενδεχόμενο, απλώς) να ηττηθεί ο τακτικός τηλεφωνικός συνομιλητής του Ερντογάν.

Υπάρχει, συνεπώς, πάντα το ενδεχόμενο η λογική, ο ρεαλισμός να επικρατήσει των τρελών οραμάτων. Και η Τουρκία που σήμερα διεκδικεί, με την επιθετική ρητορική και την επίδειξη στρατιωτικής ρώμης, να ανακτήσει τη θέση που με δική της ευθύνη έχασε στα διεθνή σχήματα ενεργειακών και γενικότερων συνεργασιών στην περιοχή, μπορεί να υποχρεωθεί να ακολουθήσει την οδό της λογικής και το τραπέζι του διαλόγου. Πρέπει να είμαστε έτοιμοι για αυτό.