Οι καλοί άνθρωποι

Σίγουρα όλοι οι Τούρκοι δεν είναι σαν τον Ερντογάν – οι μισοί είναι εναντίον του. Και  προφανώς δεν υπάρχουν κακοί και καλοί λαοί, δεν υπάρχει συλλογική ευθύνη, ο καθείς είναι μοναδικός και ανεπανάληπτος. Υπ’ αυτή την έννοια ούτε και όλοι οι Ναζί ήταν κακοί, ούτε όλοι οι Σταλινικοί, ούτε όλοι όσοι ασκούν την τζιχάντ είναι κακά παιδιά. Ανάμεσά τους υπάρχουν πάντα και καλοί χαρακτήρες που θα άξιζε να τους κεράσεις μια πάστα.  Ωστόσο και πόλεμοι συνεχίζουν να γίνονται, και γενοκτονίες, και τρομερά εγκλήματα και αν η δική σου χώρα υποστεί επίθεση από μια άλλη, ελάχιστη σημασία έχει πόσοι καλοί υπάρχουν ανάμεσα στους εισβολείς καθότι ακόμα και οι καλής διαθέσεως και αγαθού συνειδότος αν αποτελούν μέρος της πολεμικής μηχανής φέρνουν τον φόνο και την καταστροφή.

Οπότε φτάνουμε πάλι στη γνωστή κοινοτοπία του Κακού, που έλεγε η  Χάνα Αρεντ. Και την αυτοβιογραφία του Ρούντολφ Ες να διαβάσεις, φρικαλέου διοικητή του Αουσβιτς, συνειδητοποιείς πως ήταν ένας μικροαστός που αγαπούσε τρυφερά τη γυναίκα και τα παιδιά του, δεν διαπνεόταν από φανατισμό αλλά μπορούσε κατ’ εντολήν να κάψει δύο τάξεις νηπίων στα κρεματόρια με την ίδια αδιαφορία που ένας νοικοκύρης κόβει δυο κιλά ντομάτες.  Απλώς έκανε τη δουλειά του, κατά τη δική του άποψη, όπως την κάνει και ένας αξιωματικός, στρατιώτης ή χειριστής πυραυλικού συστήματος κατά την εισβολή σε μια ξένη χώρα. Αυτοί είναι καλά ή κακά παιδιά, είναι καλοκάγαθοι ή δολοφόνοι; Ποσώς ενδιαφέρει καθόσον όπως λέει και η σοφή παροιμία «Μέσα σον κουρνιαχτό φιρμάνια δεν διαβάζονται». Κι όταν  τρως μια χειροβομβίδα στο κεφάλι δεν σκέφτεσαι να κάνεις ψυχανάλυση εκείνου που την εκσφενδόνισε, ούτε απαγγέλλεις Εμπειρίκο για να τον κατευνάσεις. Πασκίζεις να σωθείς και βέβαια, και εσύ, αναπόφευκτα, να τον εξοντώσεις, ακόμα και αν αυτός είναι τόσο καλό παιδί που σε άλλες συνθήκες θα τον έκανες με ενθουσιασμό γαμπρό σου.

Δυστυχώς έτσι είναι το αποτρόπαιο παίγνιο, που βέβαια σε κανένα μας δεν αρέσει. Αλλά έτσι συμβαίνει ανέκαθεν. Κι εκτός από την «κοινοτοπία του Κακού» υπάρχει και η «κοινοτοπία του Καλού» που είναι ακριβώς το ίδιο. Οπως είναι και βαρετό κλισέ να λες ή να θυμάσαι πως όταν η χώρα σου απειλείται από τους Τούρκους (για παράδειγμα) ότι δεν είναι όλοι οι Τούρκοι κακοί. Και ποιος θα έλεγε το αντίθετο, αλλά εν προκειμένω δεν είναι εκεί το ερώτημα, αλλά το πόσο κινδυνεύεις εσύ και η χώρα σου σε περίπτωση εισβολής – ακόμα και αν όλοι οι εισβάλλοντες με βόμβες, όλμους, πολυβόλα, πυραύλους και άλλα πιο σοφιστικέ όπλα μαζικού θανάτου, είναι καλοί χαρακτήρες, ευσεβείς και στον ελεύθερο χρόνο τους βοηθούνε γριές να περνούν απέναντι. Κι ο Τοπάλ Οσμάν μπορεί κατά βάθος να ήτανε καλό παιδί, γενναιόδωρο, και πρώτος γλεντζές – τι σημασία έχει;

Ή, αντίστροφα: το ότι ο Κεμάλ πήγαινε με γιουσουφάκια (δες τη βιογραφία του από τον X. K. Αρμστρονγκ) ή με τη Ζωζώ Νταλμάς, αυτό δεν σημαίνει πως δεν ήταν ο πιο μεγάλος ηγέτης των Τούρκων. (Μόνο στις ΗΠΑ ερωτικά θέματα ανατρέπουν προέδρους). Κι ο Σωκράτης ήταν εραστής του Αλκιβιάδη – έ, και; Κι ο Ιερός Λόχος των Θηβαίων αποτελούνταν από ομοφυλόφιλους – έ, και; Δεν ήταν επί 35 χρόνια αήττητοι μέχρι να πέσουν όλοι γενναία (338 π.Χ.) στη μάχη της Χαιρώνειας;  Μην μπερδεύουμε τη βούρτσα με ομόηχά της. Τι θα πει αν είναι έτσι, ή αλλιώς ο απέναντι όταν έρχεται να σε βιάσει, να σου πάρει την περιουσία, να σε σκοτώσει; Εχει κάποιο νόημα η ερώτηση;  Μήπως αν το αναλογιστείς μετριάζεται δήθεν ο εθνικισμός; Οχι, και το είπε ξεκάθαρα ο Μπρεχτ: «Δεν είμαι εθνικιστής, αλλά όταν ο γείτονάς μου γίνεται εθνικιστής και μου επιτίθεται, τότε γίνομαι κι εγώ δυο φορές εθνικιστής». Προφανώς όχι ιδεολογικά, ως στάση ζωής, αλλά για να αποτρέψει τον κίνδυνο. Υπάρχει μια αδήριτη μηχανική στα πράγματα, όταν αυτά ξεφύγουν. Και οι Σοβιετικοί παρίσταναν τους διεθνιστές μέχρι να εισβάλλει ο Χίτλερ – μετά θυμήθηκαν, βέβαια, τον πατριωτισμό. Και το ίδιο θα έπραττε ο καθείς – εκτός και αν δεν έπρεπε οι Σοβιετικοί να αντισταθούν σκεπτόμενοι ότι δεν είναι όλοι οι Γερμανοί το ίδιο, κι ότι ανάμεσα στους εισβολείς θα υπήρχαν και αγνά παιδιά. Μια τέτοια άποψη, πέραν της κοινοτοπίας, αν όχι από πρόθεση, αλλά τουλάχιστον εξ αποτελέσματος υπονομεύει κάθε φρόνημα αντίστασης.

Προφανώς υπάρχουν καλοί και κακοί, σε κάθε λαό. Αλλά και κάθε λαός έχει κάποια χαρακτηριστικά, έχει μια ιστορία, μια θρησκεία, κάποιο επίπεδο ανάπτυξης ή υπανάπτυξης. Κι όχι όλοι, αλλά μια κρίσιμη μάζα ενός λαού επιλέγει και τον ηγέτη της. Και τώρα οι γείτονες, κατά πλειοψηφία, επέλεξαν τον Ερντογάν. Αυτή είναι η πραγματικότητα, πέρα από τις καλοδιάθετες θεωρίες. Κι όποιος δεν έχει ταξιδέψει στη γείτονα, να έχει άμεση αντίληψη (όχι μόνο στην Πόλη, αλλά στη βαθιά Τουρκία) διατηρεί αυταπάτες. Τουλάχιστον μπορεί να δει κάποιες από τις έξοχες ταινίες του βραβευμένου με Χρυσό Φοίνικα Τούρκου Νουρί Μπιλγκέ Τσεϊλάν, κυρίως το Usak (Μακριά), το Κάποτε στην Ανατολία, ή, την Αγρια Αχλαδιά, όπου από τα πραγματολογικά στοιχεία, κυρίως, μπορεί να κατανοήσει αρκετά και για την εσώτερη Τουρκία και τον Ερντογάν.

Προφανώς υπάρχει και μια μειοψηφική, εξελιγμένη αστική τάξη στην Τουρκία και υπάρχουν και πολλοί καλοί και προοδευτικοί άνθρωποι και καλλιτέχνες. Οπως παντού. Αλλά όποιος μπει στη στρατιωτική μηχανή, ή παρασυρθεί σε μια σύγκρουση, ασχέτως τι είναι ο ίδιος ως άνθρωπος, τότε, συνήθως, γίνεται εκτελεστικό όργανο, ή, αναβιώνουν μέσα του άγρια στοιχεία και προκύπτει τότε η γνωστή «κοινοτοπία του κακού», συνήθως από μια κοινοτοπία του καλού. Οι έννοιες γίνονται αίφνης σχετικές και μέσ’ στον κουρνιαχτό (που ελπίζουμε να αποφευχθεί), φιρμάνια δεν διαβάζονται.