Υπογεννητικότητα και πληθυσμιακός πανικός

Η υπογεννητικότητα – που ήλθε ορμητικά ξανά στη δημοσιότητα – προϋποθέτει ένα σωστό επίπεδο γεννητικότητας το οποίο διαφέρει από αυτή που προκύπτει αυθόρμητα. Δηλαδή οι αποφάσεις των άμεσα ενδιαφερόμενων (κυρίως νεαρές γυναίκες με εγωιστικά κίνητρα) υπολείπονται του «ορθού», το οποίο γνωρίζουν μετά πεποιθήσεως «σοφοί» (κυρίως ηλικιωμένοι άνδρες με πατριωτικό φρόνημα). Το πώς αποφασίζεται το «ορθό» παραμένει ασαφές και αδιευκρίνιστο.

Δεν ήταν πάντα έτσι. Ο πληθυσμιακός πανικός που προκαλείται από χαμηλές γεννήσεις εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη Γαλλία, μετά τον γαλλοπρωσικό πόλεμο του 1870. Εκεί δεν υπήρχε αμφιβολία: το πρόβλημα ήταν ότι οι Γερμανίδες εκπλήρωναν το πατριωτικό τους καθήκον πιο φιλότιμα από τις ατίθασες Γαλλίδες. Ετσι υπήρχαν λιγότερα συντάγματα πεζικού για να τροφοδοτήσουν τα χαρακώματα. Οπως χαρακτηριστικά αναφερόταν, αν οι Γαλλίδες είχαν κάνει περισσότερα παιδιά, ο πόλεμος του 1914 θα είχε αποτραπεί.

Οι ομοιότητες του τέλους του 19ου αιώνα με σήμερα είναι πολλές. O πανικός στη Γαλλία πυροδοτήθηκε όταν για τέσσερα χρόνια μετά το 1890 οι θάνατοι ήταν περισσότεροι από τις γεννήσεις. Μεταξύ 1870 και 1911 ο γαλλικός πληθυσμός αυξήθηκε κατά 9%, ενώ της Γερμανίας κατά 60%. Η Εθνική Συμμαχία για την Αύξηση του Γαλλικού Πληθυσμού (ANAPF) σχηματίστηκε το 1896, μαζί με τα βραβεία για πολύτεκνες μητέρες (το πιο γνωστό ιδρύθηκε το 1916 και εξακολουθεί να απονέμεται από τη Γαλλική Ακαδημία). Ο Εμίλ Ζολά έγραψε το 1899 το μυθιστόρημα «Γονιμότητα», στο οποίο η ευτυχία χωρικών με 12 παιδιά αντιδιαστέλλεται με το δράμα μικρών οικογενειών στις πόλεις. Η υστερία για εθνική παρακμή στις δεκαετίες του 1920 και 1930 τροφοδότησε την αντίσταση στην ψήφο των γυναικών και ενέπνευσε την ιδέα της «οικογενειακής ψήφου» – δηλαδή η ψήφος του πολύτεκνου πατέρα (η μητέρα θα ήταν απασχολημένη αλλού) να σταθμίζεται με τον αριθμό τέκνων. Πιο επιτυχημένη ήταν η καμπάνια για περιορισμό των αμβλώσεων και της αντισύλληψης το 1920.

Ο πληθυσμιακός πανικός δεν περιορίστηκε στη Γαλλία. Το βιβλίο του Οσβαλντ Σπέγκλερ «Η παρακμή της Δύσης» –  το  εκδοτικό φαινόμενο του 1918 – τον επέκτεινε σε πλανητικό επίπεδο. Η κεντρική ιδέα για την υποχρέωση της γυναίκας έναντι του έθνους χρωμάτισε τον μεσοπόλεμο – αρχικά στην Ιταλία και μετά αλλού. Η Ελλάδα τότε είχε το αντίθετο πρόβλημα – την ενσωμάτωση των προσφύγων αλλά και την επίμονη τάση εξωτερικής μετανάστευσης. Παρά ταύτα, η δικτατορία Μεταξά σύντομα ευθυγραμμίστηκε με τις ευρωπαϊκές τάσεις, τουλάχιστον ως προς τη στάση της προς τις γυναίκες.

Πώς, όμως, εξηγείται ο νέος πανικός του 2020; Η μελέτη της ομάδας Παγκόσμιας Επιβάρυνσης Ασθενειών (Global Burden Of Disease) δεν διαφέρει ποιοτικά από υφιστάμενες δημογραφικές προβολές της Εurostat, ή του OHE: Ο πληθυσμός της Ελλάδας χωρίς τους μετανάστες μειώνεται ήδη από το 2000. Η γεννητικότητα ελάχιστα θα πέσει από τα ήδη χαμηλά σημερινά επίπεδα. Η διαφορά είναι ότι η κατάσταση στην Ελλάδα και στην Ιταλία – αποτέλεσμα της χειραφέτησης των γυναικών – επεκτείνεται στην Ινδία, στην Αίγυπτο και στην Κολομβία.

Η  μελέτη σηματοδοτεί ότι οι τρεις ευχές της σύγχρονης κοινωνίας ευοδώνονται: Θα ζούμε περισσότερο, κάνοντας όσα παιδιά θέλουμε, περιορίζοντας τη μετανάστευση στο ελάχιστο. Αυτά θέλαμε, αυτά θα πάρουμε και σε αυτά θα πρέπει να προσαρμοστούμε. Η ζωή θα μας κάνει το χατίρι – σε πείσμα της στρατολογίας. Καιρός να το αξιοποιήσουμε.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.