Τραμπ και Πούτιν: Χαρακτήρες από βιβλία

ΟΌλο και πιο συχνά πια, μας κυβερνάνε χαρακτήρες και όχι άνθρωποι. Η προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ που μοιάζει με ριάλιτι σόου ή ο καρτουνίστικος αυταρχισμός του Βλαντίμιρ Πούτιν μας θυμίζουν την ταινία του Τσάρλι Τσάπλιν «Ο μεγάλος δικτάτορας». Κι όμως τόσο στη Ρωσία όσο και στις ΗΠΑ – αντίθετα που έχουν γίνει όμοια – τα διχαστικά, λαϊκιστικά μηνύματα του δικτάτορα του Τσάπλιν δεν θεωρούνται καθόλου κωμικά.

Η αντιμετώπιση αυτών των παράλογων και ενοχλητικών χαρακτήρων απαιτεί να συμβουλευθούμε και τη λογοτεχνία, εκείνο το είδος που μας υπενθυμίζει γιατί είμαστε αυτό που είμαστε. Οι σημαντικές ιστορίες μας προσφέρουν ηθικούς χάρτες και, όταν υπάρχει έλλειψη της κοινής λογικής, μπορούν να μας κρατήσουν γειωμένους εν μέσω του χάους και της αβεβαιότητας.

Στην περίπτωση των ΗΠΑ, για παράδειγμα, υπάρχει το μυθιστόρημα «Δεν γίνονται αυτά εδώ» του Σινκλέρ Λιούις που γράφτηκε το 1935 ή το βιβλίο που έγραψε ο Φίλιπ Ροθ το 2004 «Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής». Στην εναλλακτική ιστορία του Ροθ για τις προεδρικές εκλογές του 1840, ο Τσαρλς Λίντμπεργκ, εκπροσωπώντας την Επιτροπή Πρώτα η Αμερική, παίζει τον ρόλο ενός χυδαίου λαϊκιστή. Ομως, αντίθετα με τον Λίντμπεργκ ο οποίος κερδίζει τον πρόεδρο Φραγκλίνο Ρούζβελτ στο βιβλίο, οι πρόσφατες εμφανίσεις του Τραμπ τον έχουν αποδυναμώσει: τώρα πια έπεται του Δημοκρατικού αντιπάλου του Τζο Μπάιντεν, με διαφορά 10 μονάδων.

Εν τωμεταξύ στη Ρωσία, όπου ο αυταρχισμός αποτελεί τρόπο ζωής, ο Πούτιν γίνεται ένας συνδυασμός χαρακτήρων που δημιουργήθηκαν από τον Νικολάι Γκόγκολ τον 19ο αιώνα και από τον Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ και τον Εβγκένι Σβαρτς τον 20ο. Υστερα από μια ακατανόητη αντιμετώπιση της πανδημίας, η ρωσική κυβέρνηση στα τέλη Ιουνίου, ανέστειλε τα μέτρα της καραντίνας για να πραγματοποιηθεί η παρέλαση για την 75η επέτειο της νίκης επί των Ναζί. Κι όλα αυτά εν όψει του δημοψηφίσματος που παρέτεινε την παραμονή του Πούτιν στην εξουσία.

Οπως ο Τραμπ έτσι και ο Πούτιν δεν ήταν πρόθυμος να περιμένει για πιο ασφαλείς συνθήκες και έκανε δημόσιες εμφανίσεις χωρίς μάσκα, υπονομεύοντας τα μηνύματα των υπηρεσιών υγείας επειδή ήθελε να φανεί πολύ ισχυρός.

Ομως, ο Τραμπ ξεπερνά ακόμα και τον Πούτιν, που τουλάχιστον έχει πιο στρατηγική σκέψη πίσω από τη λαϊκιστική επιδειξιομανία του. Τα tweet του Τραμπ μοιάζουν με έργα του σατιρικού Μιχαήλ Σαλτικόφ-Στσεντρίν του 19ου αιώνα. Στην παρωδία του «Η ιστορία μιας πόλης» ο Στσεντρίν περιγράφει έναν αξιωματούχο με το παρατσούκλι «Το μικρό όργανο» που απαιτεί μόνο δύο απαντήσεις από τους υφισταμένους του: «Θα καταστρέψω» και «Δεν θα ανεχθώ». Αγενής και αδιάφορος για όλα, το Μικρό Οργανο εκδίδει συνεχώς αποφάσεις και δεν ανέχεται διαφωνίες. Στο τέλος, ο αναγνώστης μαθαίναι ότι το μυαλό του ήταν στην πραγματικότητα ένα μουσικό όργανο με μόνο δυο νότες.

Αυτά και άλλα κλασικά έργα προσφέρουν κάποια παρηγοριά, θυμίζοντάς μας ότι υπάρχουν όρια στον δεσποτισμό. Ο λαϊκισμός και η αυτοπροβολή δεν μπορούν να διαρκέσουν για πάντα, ιδιαίτερα όταν το μήνυμα έρχεται σε συγκρουση με την πραγματικότητα.

Παρ’ όλα αυτά, ο Σαλτικόφ-Στσεντρίν θα μας υπενθυμίζει ότι το να υποφέρεις κάτω από τόσο κακούς ηγέτες δεν αποτελεί δικαιολογία για να δρας ανήθικα ή βλακωδώς. Η Ρωσία είναι βαθιά χωμένη στο δικτατορικό της παρελθόν. Ομως η Αμερική είναι ακόμα δημοκρατία – προς το παρόν, τουλάχιστον. Τον Νοέμβριο, οι Αμερικανοί πρέπει να δείξουν ότι δεν είναι διατεθειμένοι να κυβερνηθούν από Μικρά Οργανα.

H Nίνα Χρούστσεβα είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο πανεπιστήμιο New School και μέλος του Ινστιτούτου Διεθνούς Πολιτικής.