Η δεκαετία του Instagram

Η αναγκαιότητα του εαυτού να υπάρχει όχι ως μοναχική οντότητα αλλά ως εξέχουσα φυσιογνωμία μέσα στο σύνολο της ανθρώπινης κοινωνίας έκανε το Instagram το νέο ευαγγέλιο. Χωρίς ίχνος πρόθεσης βεβήλωσης των θείων συμβολισμών, αναφερόμαστε στην ψηφιακή εφαρμογή που για όσους τη χρησιμοποιούν αποτελεί το νέο πεδίο ειδωλολατρίας. Αυτό που τον Ιούνιο του 2018 ξεπέρασε το ένα δισεκατομμύριο ενεργούς χρήστες. Εξαιτίας του, ακόμη και εκείνοι που δεν έχουν γίνει εγγεγραμμένοι χρήστες του έχουν υποστεί θεμελιώδεις αλλαγές στη ζωή τους, άλλοτε εκκωφαντικές κι άλλοτε απειλητικά επιδραστικές.

Η χρήση του αφορά κυρίως τη γενιά του 21ου αιώνα. Σε αυτούς απευθύνεται από την πρώτη στιγμή που «γεννήθηκε» στις οθόνες των υπολογιστών δύο μηχανικών της Σίλικον Βάλεϊ, οι οποίοι παρουσίασαν την εφαρμογή ως μια τεχνολογική επινόηση που θα αναδείκνυε τους ερασιτέχνες της φωτογραφίας σε επαγγελματίες δημιουργούς.

Ο Κέβιν Σίστρομ όταν βρήκε τον συνεταίρο του Μάικ Κρίγκερ ήταν μόλις 26 ετών και είχε φύγει από την Google για να δουλέψει τη δική του startup επιχειρηματική ιδέα: με το σωστό φίλτρο, όλοι μπορούν να αισθάνονται σαν επαγγελματίες φωτογράφοι. Με το σωστό καδράρισμα, για μια στιγμή, η ζωή όλων μπορεί να φαίνεται όμορφη ή το στιγμιότυπο να δείχνει σαν κάποιο είδος τέχνης. Οταν κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 2010, το Instagram είχε λίγες δυνατότητες, επιτρέποντας στους χρήστες μόνο να αλλάζουν τα φίλτρα στις εικόνες τους και να μοιράζονται φωτογραφίες, σε ένα καθορισμένο τετράγωνο 306 pixels. Πρόσφερε επίσης τη δυνατότητα να κάνουν «like» ο ένας στον άλλον και οι χρήστες μπορούσαν να ακολουθήσουν φίλους, γνωστούς, αλλά και διάσημους. Ειδικά για την τελευταία κατηγορία, το Instagram έδινε τη δυνατότητα ενός ανοίγματος προς τον κόσμο εκείνων με τους οποίους ουδέποτε οι περισσότεροι χρήστες είχαν την ευκαιρία να συναντηθούν.

«ΑΘΩΑ» ΕΙΣΒΟΛΗ. Η εφαρμογή διευκόλυνε τη μετατροπή της πραγματικότητάς σας σε κάτι αισθητικά ευχάριστο που άξιζε να το διαθέσετε προς έγκριση στην κοινότητα των χρηστών. Εστω και αν δεν γνωριζόσασταν στην πραγματική ζωή με τα περισσότερα μέλη. Χάρη στην παιγνιώδη προτροπή, το Instagram καλούσε τους ξένους να εγκρίνουν τις ζωές, τις συνήθειες, το γούστο άλλων ξένων σε αυτούς χρηστών. Με μια πρωτόγνωρη ευκολία τα μέλη του Instagram έδιναν τη συγκατάθεσή τους σε αυτήν την «αθώα» εισβολή των άλλων μέσα στη δική τους ιδιωτική σφαίρα.

Η επιβράβευση άλλωστε αυτής της συγκατάθεσης ήταν η λήψη ενός «like». Στο περιβάλλον του Διαδικτύου το «like» προκαλεί την έκκριση της ντοπαμίνης από τα εγκεφαλικά κύτταρα. Και η αίσθηση επιτυχίας προτρέπει τον χρήστη στην πρακτική της κύλισης του δείκτη του χεριού του πάνω στην οθόνη του κινητού τηλεφώνου του, με στόχο τη θέαση ολοένα και περισσότερων εικόνων που αυτοβούλως και ταυτόχρονα ανεβάζουν οι υπόλοιποι χρήστες. Είναι η δική του σειρά να εγκρίνει με το σχήμα μιας κόκκινης καρδιάς την προσφερόμενη ψηφιακή πινακοθήκη από καθημερινά τετριμμένα ή απίθανα στιγμιότυπα. Οπως για παράδειγμα μια σειρά από ευήλιους εσωτερικούς χώρους καθιστικών, βιβλιοθήκες με τακτοποιημένα στα ράφια τους δερματόδετους τόμους, τακτοποιημένα παιδικά δωμάτια με τοίχους βαμμένους σε παστέλ αποχρώσεις. Σε αυτές τις εικόνες του καθημερινού βίου, ποτέ δεν υπήρχε η ρωγμή της πραγματικότητας, ο τριγμός από τον αληθινό ρυθμό της καθημερινότητας, το θάμπωμα κάποιου φθαρμένου αντικειμένου.

Εικόνα με την εικόνα, τα φίλτρα άρχισαν να πληθαίνουν και το Instagram μετακίνησε την όψη της αληθινής ζωής σε μια επεξεργασμένη ιδεατή εικόνα φανταστικών κόσμων. «Το Instagram ήταν μία από τις πρώτες εφαρμογές που εκμεταλλεύτηκαν πλήρως τη σχέση μας με τα τηλέφωνά μας, αναγκάζοντάς μας να ζήσουμε τη ζωή μέσω μιας κάμερας για την ανταμοιβή της ψηφιακής επικύρωσης», γράφει η Σάρα Φράιερ στην έρευνά της με τίτλο «No Filter» που κυκλοφόρησε από τον οίκο Random House Business, μελετώντας την άφιξη του Instagram και τις επιπτώσεις του στον σύγχρονο ψυχισμό.

ΓΕΥΜΑΤΑ ΚΑΙ SELFIES. Η επίδρασή του άλλωστε έχει καταγραφεί στις εκφάνσεις της γλώσσας, καθώς ο προσδιορισμός Instagram-ικός/ή/ό προσδίδει αποδοχή, αναγνώριση, αισθητική ικανότητα στον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε και τεκμηριώνουμε τη ζωή μας. Αντίστοιχη και η καταδίωξη των εικόνων αγκυροβολημένων στη hashtag ένδειξη #foodporn, αφού πρέπει να απαθανατίσουμε μεσημεριανά γεύματα με πιάτα σαλάτας πνιγμένα σε θάμνους οργανικής καλλιέργειας, αλλά και εντυπωσιακά αυτοπορτρέτα, #selfies, σε απόκρημνες ακτές, ύψιστες βουνοκορφές, στη διάρκεια αλησμόνητων διακοπών που η καταγραφή τους ώρα την ώρα θα προκαλέσει κυκλοφοριακή συμφόρηση στην πλατφόρμα του Instagram από τον καταιγισμό «like» των έκθαμβων χρηστών. Οι οποίοι θα ανατρέχουν τακτικά σε αυτές τις εικόνες δημιουργώντας τον παράγοντα «wow!» που τόσο εκτιμούν και επιδιώκουν οι millennials. Aλλοτε με την επιτήδευση του στερεοτυπικού μακιγιάζ των smoky eyes, το φορμαρισμένο χτένισμα με μπούκλες, τη βελτιωτική ανόρθωση προσώπου μέσω κάποιας ενέσιμης θεραπείας για ελαφρύ όγκο στις παρειές και τόνωση στο περίγραμμα του οβάλ, οι selfies των Instagram-ικών φίλων προκαλούν την εξοικείωση με νέες συμπεριφορές και την επιβολή νέων «αναγκών».

Παράλληλα με τη βελτίωση των τεχνολογικών διευκολύνσεων που μετατρέπουν ένα καρέ της καθημερινότητας σε επίπλαστο αφήγημα της πολυτέλειας, το Instagram χρησιμοποίησε την έλξη των πρωταγωνιστών της ποπ κουλτούρας για να αυξηθεί ο αριθμός των χρηστών. Οι χαμαιλεοντικές μεταμορφώσεις της Lady Gaga, η επιδειξιομανία του ζεύγους Κιμ Καρντάσιαν – Κάνιε Γουέστ, η χορευτική κυριαρχία της Μπιγιόνσε, ο ενδυματολογικός κανόνας της Ριάνα δημιούργησαν την αίσθηση με την οποία τα «like» κορυφώνονταν. Η λίστα των πρωταγωνιστών της παγκοσμιοποιημένης σκηνής του υπερθεάματος πέρασε στη σφαίρα του Instagram. Εκεί όπου οι ακόλουθοι αναδεικνύουν – ή εξοβελίζουν – διασημότητες της ποπ κουλτούρας, αναγορεύουν άλλες υπάρξεις ως επιδραστικές φιγούρες. Σύμφωνα με τα στοιχεία της συγγραφέως του «No Filter», οι δημοφιλείς λογαριασμοί των χρηστών που είχαν απήχηση στις νεανικές ομάδες προσέφεραν κέρδη στους ιδιοκτήτες της εφαρμογής, οι οποίοι έγιναν σοβαροί αντίπαλοι για τον ιδιοκτήτη του Facebook Μαρκ Ζάκερμπεργκ.

«ΥΠΕΡΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ». Η σφαίρα της ψηφιακής εφαρμογής απέκτησε χαρακτηριστικά αυτού που ο γάλλος θεωρητικός Ζαν Μποντριγιάρ αποκαλούσε «υπερπραγματικότητα» της μετανεωτερικής κοινωνίας. Ο καταιγισμός εικόνων και στυλ ωθεί τους χρήστες στην κατανάλωση. Οι πρωταγωνιστές του φαντασιακού του πλούτου δεν δηλώνουν τίποτε άλλο πέρα από την επιμέλεια μιας αψεγάδιαστης επιφάνειας. Η εικόνα τους δεν είναι πραγματική καθώς δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η εικόνα τους είναι πέρα από την πραγματικότητα.

Οι θεαματικές εικόνες – χάρη στα φίλτρα και τα εργαλεία επεξεργασίας – αποκτούν ακόμη έναν σύμμαχο. Τα χαριτωμένα πολύχρωμα emoji πληθαίνουν σε σχήμα και σημασία και παίζουν τον ρόλο της ανερχόμενης παγκόσμιας γλώσσας με την οποία επικοινωνούν μεταξύ τους οι συγκάτοικοι του Instagram. Τα σύμβολα αυτά, εύχρηστα και διαθέσιμα σε πολλές συναισθηματικές παραλλαγές, αντικαθιστούν πλέον τις λέξεις και συμπυκνώνουν τον κόσμο του νοήματος.

Σε μια παράφραση της διατύπωσης του Μποντριγιάρ για τον μετανεωτερικό άνθρωπο που βιώνει την υπερπραγματικότητα, ο χρήστης του Instagram, φυλακισμένος στο σύμπαν των θεαμάτων και των ομοιωμάτων, χάνει σε τέτοιο βαθμό την αίσθηση της εξωτερικής πραγματικότητας, ώστε η έννοια «πραγματικό» μοιάζει να μη σημαίνει πλέον τίποτε. Η ναρκωμένη και υπνωτισμένη συνείδηση, «σαγηνευμένη» από την εικόνα, βυθίζεται σε αυτόν τον ωκεανό του εικονικού, μεταφέροντας τη ζωή στην οθόνη του smartphone, μέσα στην εφαρμογή του Instagram. Ο Μποντριγιάρ διαπίστωσε ότι το σοβαρότερο πρόβλημα της Δύσης δεν ήταν η εμπορευματοποίηση του κόσμου αλλά η αισθητικοποίησή του, η κοσμοπολίτικη εκκοσμίκευσή του, ο μετασχηματισμός του σε εικόνες και η σημειολογική του οργάνωση. «Οπως η κοινωνία του Μεσαίωνα ισορροπούσε πατώντας πάνω στον Θεό ΚΑΙ πάνω στον διάβολο, έτσι και η δική μας ισορροπεί πατώντας πάνω στην κατανάλωση ΚΑΙ στην καταγγελία της», καταλήγει ο Μποντριγιάρ. Υπ’ αυτή την έννοια, ο «πολιτισμός του αντικειμένου» περιλαμβάνει τον μύθο και τον αντι-μύθο, τη φράση και την αντι-φράση, και αυτή είναι η παγίδα του «κριτικού Λόγου» και των ηθικολογικών αμφισβητήσεων.

INFLUENCERS ΚΑΙ BRANDS. Σήμερα κανείς δεν είναι απολύτως αυτόνομος εκεί μέσα. Αυτό που μπορεί να είναι πιο ύποπτο είναι ότι το Instagram βοήθησε στη δημιουργία εσόδων μέσω των επιδραστικών φυσιογνωμιών (influencers). Παρείχε έναν νέο τρόπο στις εμπορικές επωνυμίες (brands) να κεφαλαιοποιήσουν τα «like», τον αριθμό των ακολούθων, τα σχόλιά τους, τα κλικ προς συνδέσμους με ηλεκτρονικά καταστήματα ή άλλες ιστοσελίδες εμπορικού ενδιαφέροντος. Η διαδραστική Instagram-ική συμπεριφορά ήταν εργαλείο για τους ανθρώπους του μάρκετινγκ και τις πωλήσεις τους. Η εμφάνιση των influencers ήταν άλλο ένα νέο φαινόμενο που «γεννήθηκε» σε αυτή τη σφαίρα. Και, περισσότερο από αυτό, τους έχει ενθαρρύνει να αποκρύψουν τα οικονομικά κίνητρα της αδιάκοπης δραστηριότητάς τους και των επιτηδευμένων εικόνων που ανεβάζουν στους λογαριασμούς τους.

Η Σάρα Φράιερ σημειώνει ότι στο LeWeb, ένα τεχνολογικό συνέδριο στη Γαλλία, ο αρχικός ιδιοκτήτης του Instagram, ο Κέβιν Σίστρομ, περιέγραψε πώς οι πιο επιτυχημένες μάρκες στο Instagram είναι «αυτές που θεωρούνται ως ειλικρινείς και γνήσιες». Με άλλα λόγια, ο Σίστρομ ήταν χαρούμενος για εκείνους που πουλούσαν αγαθά στο Instagram, ενώ δεν φαινόταν ότι προωθούσαν πωλήσεις. Προτίμησε ένα επινοημένο είδος αυθεντικότητας από την προφανή αυτοπροβολή. Μόνο το 2016, η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου των ΗΠΑ άρχισε να απαιτεί από τους influencers να διευκρινίζουν αν οι εικόνες που ανεβάζουν έχουν διαφημιστικό σκοπό. Αλλά οι κανόνες δεν εφαρμόζονται σωστά. Οι πρώτοι εργαζόμενοι σε αυτό το μέσο κοινωνικής δικτύωσης ήθελαν να δημιουργήσουν το αντίστοιχο μιας διαδικτυακής γκαλερί τέχνης. Αργότερα όμως συνειδητοποίησαν ότι είχαν συμβάλει στη δημιουργία «ενός εμπορικού κέντρου», γράφει η συγγραφέας του «No Filter» με την ευφυΐα ενός ευαισθητοποιημένου παρατηρητή των σύγχρονων πολιτιστικών φαινομένων.