Διαβάζουμε σωστά τον Ερντογάν;

Ο τούρκος πρόεδρος πυροδότησε την περασμένη Παρασκευή τη βόμβα μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τέμενος. Προσωπικά, δεν ανέμενα αυτή την εξέλιξη και κυρίως την επίσπευσή της από μεριάς Ερντογάν, ενθυμούμενος και τις δηλώσεις που κατά καιρούς έχει κάνει – με αποκορύφωμα το 2019, όταν αναρωτιόταν δημοσίως για τα οφέλη μίας τέτοιας κίνησης, ισχυριζόμενος ότι η ζημία θα ήταν πολύ μεγαλύτερη. Ομως, επιβεβαιώνεται για πολλοστή φορά ότι ο Ερντογάν του 2020 είναι πολύ διαφορετικός από των περασμένων ετών.

Η Τουρκία αναπτύσσει σταθερά ένα δικό της σύστημα αξιών με βάση το Ισλάμ, παράλληλο και ανταγωνιστικό προς το δυτικό/χριστιανικό. Εκμεταλλευόμενη δε την υποχώρηση της φιλελεύθερης τάξης πραγμάτων παγκοσμίως, καθώς και την εμφανή αδυναμία/απροθυμία της Δύσης να την αντιμετωπίσει ενιαία και αποφασιστικά, η Αγκυρα διαμορφώνει σταδιακά τους δικούς της νόμους, ερμηνεύοντας το διεθνές δίκαιο και το δίκαιο της θάλασσας με πολιτικούς όρους. Ετσι και στην περίπτωση της Αγίας Σοφίας, αφού πρώτα υπολόγισε τον διεθνή αντίκτυπο, εκτιμώντας ότι το εν λόγω ζήτημα δεν είναι προτεραιότητα για τις μεγάλες δυνάμεις και οπωσδήποτε δεν αποτελεί λόγο να προσθέσουν ένα πρόβλημα στις σχέσεις τους με την Τουρκία, ο Ερντογάν προέβη σε μία εμβληματική κίνηση με διττό στόχο:

Στο εσωτερικό, μετά από ένα χρονικό διάστημα υποχώρησης στις δημοσκοπήσεις και αδυναμίας καθορισμού της πολιτικής ατζέντας, κάνοντας περισσότερο διαχείριση και μάλλον όχι ορθή της πανδημίας και της οικονομίας, στρίμωξε τους αντιπάλους του στα σχοινιά. Οι μεν πρώην κομματικοί του «σύντροφοι», όπως ο Μπαμπατζάν και ο Νταβούτογλου, που έχουν πλέον τα δικά τους κόμματα, όπως και ο Γκιούλ, υπερθεμάτισαν, γιατί «ψαρεύουν» στην ίδια δεξαμενή ψηφοφόρων. Είναι σαφές ότι οι πιο συντηρητικά θρησκευόμενοι ψηφοφόροι του AKP, αλλά και εθνικιστές κεμαλιστές, όπως ο Μπαχτσελί και η Ακσενέρ προσυπογράφουν την απόφαση Ερντογάν. Οι πολιτικοί επίγονοι του Κεμάλ (συμπεριλαμβανομένου του Ιμάμογλου), έχοντας κατηγορήσει τον Ερντογάν για ατολμία και προεξοφλώντας τη διατήρηση του μουσειακού χαρακτήρα της Αγίας Σοφίας, τώρα, εκτός από εκτεθειμένοι, δυσκολεύονται να αντιπαρατεθούν με το κοινό αίσθημα, φοβούμενοι διαρροές ψήφων. Ο τούρκος πρόεδρος κατάφερε να συσπειρώσει την πλειονότητα των συμπατριωτών του, να τους αποπροσανατολίσει από τα πραγματικά τους προβλήματα και να κερδίσει χρόνο, ωστόσο, εκτός εάν προκηρύξει πρόωρες εκλογές σύντομα, η όποια πολιτική δυναμική θα εξανεμιστεί, γιατί η πραγματικότητα στο πεδίο της οικονομίας δεν αστειεύεται. Βέβαια, στην τελική αναμέτρηση Ερντογάν – Κεμάλ, η χάραξη διαχωριστικής γραμμής με το παρελθόν καθίσταται αναγκαία.

Η πιο επικίνδυνη για εμάς διάσταση είναι αυτή της ηγεμονικής και αλαζονικής αντίληψης της γείτονος. Εκτός από παγκόσμιο επίκεντρο για τους σουνίτες μουσουλμάνους, η Τουρκία κλίνει συνεχώς προς την ανατολή, προσδίδει έντονα ισλαμικά χαρακτηριστικά στην εξωτερική της πολιτική και ενισχύει τις οπισθοδρομικές τάσεις στο εσωτερικό, απορρίπτοντας ως «ξένες» τις δυτικές αξίες. Συνάμα, προβάλλει μία νέο-οθωμανο-εθνικιστική και αναθεωρητική πολιτική, με την αντίληψη της διαπεριφερειακής ηγεμονικής δύναμης, που διατηρεί την ανεξαρτησία της – όπως διατείνεται ότι υποδηλώνει και η απόφαση για την Αγία Σοφία – και προωθεί τα πολυδιάστατα συμφέροντά της, χωρίς δεσμεύσεις έναντι τρίτων.

Ο Κωνσταντίνος Φίλης είναι εκτελεστικός διευθυντής στο Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων. Το βιβλίο του «Η Ελλάδα στη γειτονιά της» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος