«Να διδαχτούμε {LF}από τη Σρεμπρένιτσα»

Μία «ανοιχτή πληγή» στην καρδιά της Ευρώπης: αυτές τις λέξεις επέλεξε ο ευρωπαίος επίτροπος Διεύρυνσης και Γειτονίας Ολιβερ Βάρχεϊ, προκειμένου να περιγράψει τη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα, στην 25η επέτειό της. «Η σφαγή αναγνωρίστηκε ως πράξη γενοκτονίας από δύο διαφορετικά διεθνή δικαστήρια… Το τι πραγματικά συνέβη στη Σρεμπρένιτσα θα έπρεπε σήμερα να είναι ξεκάθαρο σε όλους. Αυτό το κομμάτι της ευρωπαϊκής ιστορίας πρέπει να προστατευτεί από κάθε προσπάθεια άρνησης και ρεβιζιονισμού, που αντιβαίνει στις πλέον θεμελιώδεις ευρωπαϊκές αξίες. Εναπόκειται σε όλους μας στην Ευρώπη να διδαχθούμε από τη Σρεμπρένιτσα», επεσήμανε ο Βάρχεϊ, κηρύσσοντας την έναρξη των εργασιών μιας ψηφιακής διάσκεψης που οργάνωσε η Κομισιόν. Και εντούτοις, σύμφωνα με μία πρόσφατη έκθεση του Κέντρου Μνήμης για τη Σρεμπρένιτσα, «αντί να υποχωρήσει με τον καιρό, η άρνηση της γενοκτονίας έχει γίνει ακόμα πιο ύπουλη τα τελευταία χρόνια». Και αυτό δεν προκαλεί μόνο «αδιανόητο πόνο σε εκείνους που επέζησαν και σε εκείνους που έχασαν αγαπημένους τους», αλλά επιπλέον «είναι ένας από τους πιο αξιόπιστους οιωνούς μελλοντικής βίας».

Το «ποτέ ξανά» θα ακουστεί και πάλι στη Σρεμπρένιτσα σήμερα, ακριβώς 25 χρόνια από όταν ξεκίνησαν οι δυνάμεις των Σερβοβοσνίων τη σφαγή περισσότερων από 8.000 μουσουλμάνων, ενήλικων ανδρών αλλά και αγοριών, τον Ιούλιο του 1995, την εποχή του πολέμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού, βέβαια, και της πρόσφατης αύξησης των κρουσμάτων στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, οι τελετές μνήμης θα είναι σημαντικά περιορισμένες. Οι υπεύθυνοι σχεδίαζαν αρχικά τη συμμετοχή τουλάχιστον 10.000 ανθρώπων στην ετήσια Πορεία Ειρήνης και 100.000 ανθρώπων – ανάμεσά τους οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων όλων των χωρών που αναγνωρίζουν τη σφαγή ως γενοκτονία – στην ετήσια ταφή λειψάνων θυμάτων που βρέθηκαν σε μαζικούς τάφους και ταυτοποιήθηκαν στο πλαίσιο των εργασιών που ξεκίνησαν μετά τον πόλεμο για τον εντοπισμό αγνοουμένων. Οκτώ ακόμα θύματα, τα οποία ταυτοποιήθηκαν στη διάρκεια της τελευταίας χρονιάς, θα ενταφιαστούν πράγματι σήμερα στο μνημείο του Ποτοτσάρι. Λόγω της υγειονομικής κρίσης, ωστόσο, οι υπεύθυνοι μείωσαν στο ελάχιστο τον αριθμό των παρευρισκομένων προκρίνοντας για τους υπόλοιπους την παρακολούθηση της διαδικτυακής μετάδοσης της τελετής.

Ο 77χρονος Ράτκο Μλάντιτς, ο σερβοβόσνιος στρατιωτικός ηγέτης που καταδικάστηκε το 2017 σε ισόβια ως εντολέας της γενοκτονίας – και μιας σειράς ακόμα εγκλημάτων πολέμου και εγκλημάτων εναντίον της ανθρωπότητας -, θα περάσει την 25η επέτειό της σε ένα κελί στη Χάγη, εκεί όπου βρίσκεται τα τελευταία εννέα χρόνια. Η έφεσή του εις βάρος της καταδίκης του εκκρεμεί, και στο μεταξύ η υγεία του φθίνει. Ακόμα 14 σερβοβόσνιοι αξιωματικοί και αξιωματούχοι, ανάμεσά τους και ο σερβοβόσνιος ηγέτης Ράντοβαν Κάρατζιτς – ο ίδιος που είχε δηλώσει το 1993 από την Αθήνα πως «έχουμε μόνο τον Θεό και τους Ελληνες στο πλευρό μας» -, έχουν καταδικαστεί για τη συμμετοχή τους στη σφαγή της Σρεμπρένιτσα από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης για την πρώην Γιουγκοσλαβία. Συνολικά 47 άνθρωποι έχουν καταδικαστεί μέχρι στιγμής από το ΔΠΔ καθώς και το κρατικό δικαστήριο της Βοσνίας σε περισσότερα από 700 χρόνια φυλάκιση, συν τέσσερις φορές ισόβια, για εγκλήματα σε αυτόν τον υποτιθέμενο «ασφαλή θύλακο» υπό την προστασία του ΟΗΕ, όπου γράφτηκε μία από τις πιο μαύρες σελίδες της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας. Η ίδια η Σρεμπρένιτσα όμως έχει τα τελευταία τέσσερα χρόνια έναν (σερβοβόσνιο) δήμαρχο, τον Μλάντεν Γκρούζιτσιτς, που αρνείται τη γενοκτονία και έχει επανειλημμένως αμφισβητήσει τον αριθμό των θυμάτων, υποστηρίζοντας πως πολλοί από τους τάφους στο Ποτοτσάρι είναι πλαστοί. Αμφισβήτηση του αριθμού των θυμάτων, εξύμνηση των σερβοβόσνιων ηγετών από την εποχή του πολέμου, καταγγελία μιας υποτιθέμενης διεθνούς αντισερβικής συνωμοσίας – αυτές είναι, σύμφωνα με την έκθεση του Κέντρου Μνήμης για τη Σρεμπρένιτσα, κάποιες από τις τακτικές που χρησιμοποιούν οι αρνητές της γενοκτονίας, και όχι μόνο στη Σερβία και τη Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας.

Ταμπού στην Ελλάδα

Πριν από έναν χρόνο, η Ολλανδία αναγνώρισε επισήμως, πολιτικά και νομικά, ένα (αν μη τι άλλο) μερίδιο ευθύνης στη σφαγή της Σρεμπρένιτσα, αποδεχόμενη τον τότε τραγικά απαθή ρόλο των ολλανδών κυανόκρανων, που επέτρεψε ουσιαστικά τη σφαγή. Στην Ελλάδα, πάλι, το θέμα παραμένει ταμπού – όπως ήταν και τότε, τη δεκαετία του 1990, όταν η συντριπτική πλειοψηφία της ελληνικής κοινής γνώμης, και της πολιτειακής ηγεσίας, στήριζε τον Μιλόσεβιτς και τον Κάρατζιτς, στο όνομα της Ορθοδοξίας και των «αδελφών Σέρβων». Είναι γνωστό και αποδεδειγμένο εδώ και πολλά χρόνια πως στη σφαγή της Σρεμπρένιτσα πήραν μέρος και έλληνες εθελοντές, μέλη της Ελληνικής Εθελοντικής Φρουράς, ανάμεσά τους και μέλη της Χρυσής Αυγής – που ύψωσαν μάλιστα υπερήφανα την ελληνική σημαία πάνω από την πόλη μετά την πτώση της. Αλλά η υπόθεση ουδέποτε διερευνήθηκε διεξοδικά από την ελληνική Δικαιοσύνη. Το μήνυμα του Ολιβερ Βάρχεϊ έχει, λοιπόν, πολλούς παραλήπτες: «Είκοσι πέντε χρόνια μετά», δήλωσε ο ευρωπαίος επίτροπος, «είναι πιο επείγον από ποτέ να λάβει τέλος η ατιμωρησία για τους δράστες εγκλημάτων πολέμου».