Η πολιτική και το μέλλον

Ενα βιβλίο που κυκλοφόρησε το 2007, πριν από 13 χρόνια, περιείχε την εξής απλή πρόβλεψη: «Καθώς ταξιδεύουμε όλο και περισσότερο στον πλανήτη, οι επιδημίες θα γίνονται όλο και οξύτερες. Ενας φονικός ιός θα ταξιδεύει πολύ πιο αποτελεσματικά. Βλέπω τον κίνδυνο εμφάνισης ενός παράξενου, επικίνδυνου ιού που θα απλωθεί γρήγορα σε όλη τη γη». Δεν ήταν κάποια περιθωριακή δημοσίευση που πέρασε απαρατήρητη. Το βιβλίο είναι ο «Μαύρος Κύκνος» του Νίκολας Νασίμ Τάλεμπ – ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα και πολυσυζητημένα του αιώνα.

Μα αφού κάτι ήταν τόσο προβλέψιμο, πώς και βρεθήκαμε τόσο απροετοίμαστοι να το αντιμετωπίσουμε; τον είχα ρωτήσει. Γιατί η πολιτική, μου είχε απαντήσει, δεν έχει κίνητρο να προβλέπει και να δρα για το μέλλον. Δρα για το παρόν. Και επιβραβεύεται για αυτό. Είναι όπως το δημόσιο χρέος. Ενας πολιτικός φορτώνει χρέος τη χώρα του, ξοδεύει και, κάποια στιγμή, αποσύρεται ευτυχής και δημοφιλής σε κάποια παραλία. Αργότερα, κάποιοι άλλοι θα πληρώσουν τον λογαριασμό. Το ίδιο και με τον ιό. Φανταστείτε μια κυβέρνηση, που το 2019, σε χρόνο ανύποπτο, θα έλεγε: «Επειδή είναι πολύ πιθανό κάποια στιγμή να ξεσπάσει μια επικίνδυνη πανδημία, ας περικόψουμε κάποιες άλλες δαπάνες κι ας ξοδέψουμε για να είμαστε έτοιμοι για την πανδημία αυτή. Για να έχουμε ιατρικές εφεδρείες – σε αναπνευστήρες, μονάδες εντατικής, νοσηλευτές». Πιστεύετε ότι αυτή η κυβέρνηση θα επιζούσε; Μάλλον όχι.

Το πρόβλημα, λοιπόν, είναι να αντιστρέψουμε τα κίνητρα της πολιτικής (ή και της εταιρικής) δράσης. Να επιβραβεύονται οι πολιτικοί (ή οι μάνατζερ) για την έγκαιρη και διορατική προετοιμασία για το μέλλον, όχι για τα άμεσα και εύκολα κέρδη (σε μερίσματα ή ψήφους). Ο Ταλεμπ είναι, μάλιστα, αισιόδοξος: η εμπειρία της πανδημίας θα μας διδάξει τη σημασία της πρόληψης, θα επιτρέψει στους συνετούς πολιτικούς (ή εταιρικούς) ηγέτες να «πουλάνε» στους ψηφοφόρους (ή τους μετόχους) την ιδέα της πρόληψης. Πρέπει να αξιοποιήσουμε αυτή την ευκαιρία.

Γίνεται; Οι γαλλικές αυτοδιοικητικές εκλογές της περασμένης Κυριακής θα μπορούσαν να διαβαστούν ως ένα αισιόδοξο σημάδι. Ηταν – μαζί με τις σερβικές εκλογές – οι πρώτες εκλογές στην Ευρώπη μετά το σοκ του κορωνοϊού και τους μήνες της καραντίνας. Ηταν ο δεύτερος γύρος των εκλογών – ο πρώτος είχε διεξαχθεί πριν από την καραντίνα. Ποιος κέρδισε; Προς γενική έκπληξη, οι ευρωπαϊστές οικολόγοι-πράσινοι. Με κριτήριο τον αριθμό μεγάλων δήμων που ελέγχει κάθε κόμμα, οι Πράσινοι είναι τώρα η τρίτη εθνική πολιτική δύναμη – πάνω από το κόμμα του προέδρου Μακρόν.

Θα ήταν λάθος να γενικεύσει κανείς. Ενα εκλογικό αποτέλεσμα περιέχει πολλή συγκυρία, συσχετισμούς της στιγμής, τοπικές ιδιαιτερότητες, εθνικές ιδιομορφίες. Στη γαλλική περίπτωση, το αποτέλεσμα μπορεί να ορίζεται από τις πολιτικές δυσκολίες του Μακρόν, την παρακμή της ηγεμονίας των σοσιαλιστών στην Αριστερά, τις αξεδιάλυτες ακόμη κι ίσως εφήμερες επιπτώσεις της Covid-19. Μα μπορεί και να κρύβει κάτι κάπως αισιόδοξο για το μέλλον. Μια επιβεβαίωση της αισιοδοξίας του Τάλεμπ – ότι οι άνθρωποι είναι τώρα περισσότερο έτοιμοι να ακούσουν μια πρόταση που τους ζητά να θυσιάσουν κάτι από την ευημερία ή το καταναλωτικό τους δικαίωμα σήμερα, ή απλώς να ξεβολευτούν, προκειμένου να εξασφαλιστεί η επιβίωση των επόμενων γενεών στον πλανήτη. Οτι η εμπειρία της πανδημίας, η εμπειρία του μεγάλου φόβου, κάνει τους πολίτες περισσότερο ευαίσθητους στα μηνύματα μελλοντικών κινδύνων, περισσότερο δεκτικούς σε προτάσεις για την αντιμετώπισή τους.

Μπορεί όλα αυτά να είναι αυταπάτες. Οι άνθρωποι ξεχνούν, οι φόβοι ξεθυμαίνουν, οι παλιές συνήθειες επιστρέφουν. Μα όσο διαρκεί ακόμη η επίδραση της μεγάλης ταραχής, ανοίγει ένα παράθυρο για να κερδίσει έδαφος η ιδέα που, αυτή τη στιγμή, μοιάζει η πιο ενδιαφέρουσα από όσες κυκλοφορούν. Η ιδέα ενός πράσινου «νιου ντιλ». Μιας μεγάλης, «πολεμικού τύπου» κινητοποίησης πόρων και ανθρώπων για το «πρασίνισμα» της οικονομικής δραστηριότητας, την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, τον γρήγορο μηδενισμό των εκπομπών. Και η πιο ενδιαφέρουσα όψη της ιδέας αυτής είναι ότι δεν ζητά θυσίες σήμερα, για χάρη του αύριο, δεν ζητά από τους σημερινούς ανθρώπους να στερηθούν από αλτρουισμό κάτι για χάρη των παιδιών τους. Προτείνει να γίνουν οι πράσινες επενδύσεις η ατμομηχανή που θα σύρει την παγκόσμια οικονομία από την ύφεση και θα δημιουργήσει νέες, «καθαρές»  θέσεις εργασίας.

Δεν είναι νέα ιδέα. Αλλά ποτέ άλλοτε δεν είχε τόσο χώρο να κυκλοφορήσει.