Νομίμως παράνομα αποδεικτικά μέσα: Μια νομοθετική πρωτοτυπία

Σύμφωνα με το άρθρο 177 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, που καθιερώνει την αρχή της ηθικής απόδειξης, αποδεικτικά μέσα, που έχουν αποκτηθεί με αξιόποινες πράξεις ή μέσω αυτών, δεν λαμβάνονται υπόψη στην ποινική διαδικασία (παρ. 2). Η διάταξη αυτή επιβεβαιώνει τη συμμόρφωση της νομοθεσίας μας προς τη θεμελιώδη αρχή του δικαίου, ότι από την αδικία δεν παράγεται δίκαιο (κατά το αρχαίο αξίωμα του ρωμαϊκού δικαίου ex ijuria jus non oritur) όπως αυτή αναδεικνύεται και στη 14η Τροποποίηση του Συντάγματος των ΗΠΑ, σύμφωνα με την οποία «society is the ultimate loser when, in order to convict the guilty, it uses methods that lead to decreased respect for the law» (η κοινωνία είναι τελικά ο μεγάλος χαμένος όταν, προκειμένου να καταδικάσει έναν ένοχο,  μεταχειρίζεται μέσα που οδηγούν σε μειωμένο σεβασμό προς τον νόμο).

Εντούτοις με τον νόμο 4356/2015 (άρθρο 65) θεσπίσθηκε εξαίρεση από τη θεμελιώδη αυτή αρχή. Ετσι προβλέφθηκε ότι στις περιπτώσεις οικονομικών κακουργημάτων ή πράξεων διαφθοράς αποδεικτικά μέσα που αποκτήθηκαν με αξιόποινες(!) πράξεις ήταν επιτρεπτά,  εφόσον α) η βλάβη που προκαλείται με την κτήση τους είναι σημαντικά κατώτερη κατά το είδος, τη σπουδαιότητα και την έκταση από τη βλάβη ή τον κίνδυνο που προκάλεσε η ερευνώμενη πράξη, β) η απόδειξη της αλήθειας θα ήταν διαφορετικά αδύνατη και γ) η πράξη με την οποία το αποδεικτικό μέσο αποκτήθηκε δεν προσβάλλει την ανθρώπινη αξία.

Η ανωτέρω ρύθμιση προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων στον νομικό κόσμο, μεταξύ των άλλων και για το ότι άφησε εκτός ρύθμισης πολύ βαρύτερες πράξεις όπως την ανθρωποκτονία από πρόθεση, τρομοκρατία κ.λπ. με αποτέλεσμα να ιδρύεται μια  αξιολογική αντινομία. Ετσι καταργήθηκε ρητά με τον νέο Κώδικα Ποινικής Δικονομίας  (άρθρ.  586 ν. 4620/2019) και εξακολούθησε να εφαρμόζεται μόνον στις εκκρεμείς κατά την έναρξη ισχύος του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας υποθέσεις, στις οποίες είχαν ήδη ενταχθεί τα σχετικά αποδεικτικά μέσα.

Πλην όμως επανήλθε αυτούσια λίγους μήνες αργότερα, με το άρθρ. 14 του ν. 4637/2019 και εξακολουθεί να ισχύει. Από την άλλη πλευρά πάλι, στο συνηθέστερο παράνομο αποδεικτικό μέσο που συνδέεται με την ως άνω ρύθμιση, δηλ. την παράνομη αποτύπωση μη δημόσιας συνομιλίας σε υλικό φορέα, συνέβη το αντίστροφο: από κακούργημα με τον νέο ποινικό κώδικα κατέστη πλημμέλημα (άρθρ. 370 Β ΠΚ).

Οι νομοθετικές παλινωδίες που αναδεικνύονται με τις παραπάνω αλλεπάλληλες μεταβολές όχι μόνο προκαλούν αίσθημα ανασφάλειας δικαίου αλλά και εκφράζουν μια ακτιβιστική διάθεση πάταξης της διαφθοράς, εκτός του πλαισίου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Πέρα από αυτά, ωστόσο, οι παραπάνω διατάξεις συνδέονται και με πολύπλοκα ζητήματα μη αντιληπτά εκ πρώτης όψεως. Πρώτον, διότι η αναφορά σε αυτά αποτελεί έτσι κι αλλιώς notitia criminis (είδηση περί εγκλήματος). Δεύτερον, επειδή δεν καθιερώνουν μόνο δικονομικό κανόνα, αλλά συγχρόνως θεσπίζουν και επιτρεπτικό κανόνα (λόγο άρσεως του αδίκου) της χρήσης, ενδεχομένως δε και της απόκτησης, των σχετικών αποδεικτικών μέσων, είτε αυτά τελικώς κριθούν νόμιμα και σύμφωνα με την ΕΣΔΑ, είτε όχι. Τρίτον, διότι ακόμη και αν αποκτήθηκαν στην αλλοδαπή, ακόμη και σε χώρα όπου η κτήση ή η χρήση είναι αξιόποινες, ο επιτρεπτικός κανόνας του ελληνικού δικαίου υπερισχύει ακόμη και μετά την ενδεχόμενη κατάργησή του και μάλιστα όχι μόνο σε ουσιαστικό, αλλά και σε δικονομικό επίπεδο. Ανεξάρτητα δε από όλα αυτά, θα ήταν πολύ ασφαλέστερο αν αποβλέπαμε εξ υπαρχής στην (αποδεικτική) κατάσταση ανάγκης (άρθρ. 25 ΠΚ), που είναι ένας σαφής και ξεκάθαρος λόγος άρσης του αδίκου, ο οποίος έχει γνωρίσει εμβριθή δογματική επεξεργασία και επιτρέπει να οδηγηθούμε σε ορθές και δίκαιες λύσεις.

Ο Χ. Μυλωνόπουλος είναι καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών