Το διάβασμα είναι μια μορφή ζωής

Τον Ιούνιο του 1981, ο μεγάλος Αργεντίνος είναι 82 ετών. Ζει με συντροφιά μια οικιακή βοηθό, που του χρησιμεύει και ως οδηγός καθώς έχει χάσει την όρασή του εδώ και αρκετά χρόνια, και τον Μπέπο, έναν γάτο Αγκύρας που του έχει δώσει το όνομα του γάτου ενός άγγλου ποιητή τον οποίο θαύμαζε πολύ: του λόρδου Βύρωνα. Δεν έχει γνωρίσει ακόμη τη Μαρία Κοδάμα, που στα στερνά του θα του χαρίσει γαλήνη και θα τον συνοδεύσει μέχρι το τέλος. Οπως γράφει σε πολλούς από τους προλόγους του, «έχω διαβάσει πολλά πράγματα, αλλά έχω ζήσει λίγα».

Η συζήτηση του περουβιανού Νομπελίστα με τον Μπόρχες, που είχε μείνει μέχρι σήμερα άγνωστη, δημοσιεύτηκε πριν από λίγες ημέρες στην El Pais. Και περιλαμβάνεται σε ένα βιβλίο του Μάριο Βάργκας Λιόσα που κυκλοφόρησε προχθές στην Ισπανία με τίτλο «Μισός αιώνας με τον Μπόρχες» (οι ισπανόφωνοι αναγνώστες μπορούν να το βρουν ψηφιακά, στην τιμή των 8,99 ευρώ).

ΜΒΛ: «Πείτε μου, Μπόρχες, υπάρχει κάτι που θέλω να σας ρωτήσω εδώ και πολλά χρόνια. Εγώ γράφω μυθιστορήματα, και με στενοχωρούσε πάντα μια πολύ ωραία, αλλά πολύ επιθετική σας φράση για έναν μυθιστοριογράφο: “Είναι παράλογο και σε φτωχαίνει να θέλεις να γράφεις μυθιστορήματα, να εκθέτεις δηλαδή σε πεντακόσιες σελίδες κάτι που μπορείς να διατυπώσεις σε μια και μόνη φράση”».

ΧΛΜ: «Ναι, αλλά είναι λάθος, ένα λάθος που κατασκεύασα εγώ ο ίδιος. Από τεμπελιά, φαντάζομαι. ‘Η από ανικανότητα».

ΜΒΛ: «Μα εσείς υπήρξατε ένας σπουδαίος αναγνώστης μυθιστορημάτων και ένας εξαιρετικός μεταφραστής μυθιστορημάτων».

ΧΛΜ: «Οχι, όχι. Εχω διαβάσει ελάχιστα μυθιστορήματα».

ΜΒΛ: «Παρά ταύτα, τα μυθιστορήματα εμφανίζονται στο έργο σας, αναφέρονται ή εφευρίσκονται».

ΧΛΜ: «Ναι, αλλά με νίκησε ο Θάκερυ. Το Πανηγύρι της Ματαιοδοξίας δεν διαβάζεται. Ο Ντίκενς, αντιθέτως, μου αρέσει πολύ».

ΜΒΛ: «Και ο Κόνραντ, δεν σας άρεσαν τα μυθιστορήματα του Κόνραντ;».

ΧΛΜ: «Μα φυσικά, γι’ αυτό σας είπα ότι υπάρχουν εξαιρέσεις. Η περίπτωση του Χένρι Τζέιμς, για παράδειγμα, που ήταν ένας μεγάλος διηγηματογράφος και ένας μυθιστοριογράφος άλλης κλάσης».

ΜΒΛ: «Το πλεονέκτημα του μυθιστορήματος είναι πως οτιδήποτε μπορεί να είναι μυθιστόρημα. Πιστεύω πως είναι ένα κανιβαλικό είδος, που καταβροχθίζει όλα τα είδη».

ΧΛΜ: «Τώρα που είπατε κανιβαλικό, ξέρετε από πού βγαίνει η λέξη;».

ΜΒΛ: «Οχι, από πού;».

ΧΛΜ: «Είναι υπέροχο. Από τoυς Caribe, μια φυλή Ινδιάνων. Aπό εκεί βγήκε ο κανίβαλος και ο Κάλιμπαν, του Σαίξπηρ».

ΜΒΛ: «Περίεργη συνεισφορά της Αμερικής στο παγκόσμιο λεξιλόγιο».

ΧΛΜ: «Υπάρχουν τόσα. Η σοκολάτα, που έρχεται από το xocoatl, νομίζω. Χάθηκε το tl, δυστυχώς».

ΜΒΛ: «Θέλω να σας μιλήσω λίγο για τον εθνικισμό, Μπόρχες».

ΧΛΜ: «Ενα από τα μεγάλα δεινά της εποχής μας. Ενα δεινό που παραπέμπει τόσο στη Δεξιά όσο και στην Αριστερά. Είναι ένα μεγάλο λάθος, γιατί αν κάποιος αγαπά ένα πράγμα εναντίον κάποιου άλλου, σημαίνει ότι δεν το αγαπά πραγματικά. Αν εγώ, για παράδειγμα, αγαπώ την Αγγλία κατά της Γαλλίας, είναι λάθος, πρέπει να αγαπώ και τις δύο χώρες, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου».

ΜΒΛ: «Εχετε κάνει πολλές δηλώσεις κατά της πιθανής εκδήλωσης εχθροπραξιών μεταξύ Αργεντινής και Χιλής».

ΧΛΜ: «Μολονότι εγγονός και δισέγγονος στρατιωτικών και, αν πάμε πιο πίσω, κατακτητών, είμαι ειρηνιστής. Πιστεύω πως κάθε πόλεμος είναι έγκλημα. Αν και υπάρχουν δίκαιοι πόλεμοι – όπως ο πόλεμος των Εξι Ημερών -, από τη στιγμή που θα αναγνωρίσεις έναν πόλεμο ως δίκαιο, θα υπάρχει πάντα μια δικαιολογία να κάνεις το ίδιο και για άλλους. Κι αν δεν υπάρχει, θα την εφευρίσκεις και θα φυλακίζεις ως προδότη όποιον σκέφτεται διαφορετικά».

ΜΒΛ: «Ποιο είναι το ιδανικό πολιτικό καθεστώς για σας, Μπόρχες;».

ΧΛΜ: «Εγώ είμαι ένας γέρος σπενσεριανός αναρχικός και πιστεύω ότι το κράτος είναι κάτι κακό, προς το παρόν όμως ένα αναγκαίο κακό. Αν ήμουν δικτάτορας, θα αποκήρυσσα αυτή τη θέση και θα επέστρεφα στην ταπεινή μου λογοτεχνία, γιατί δεν έχω να προσφέρω καμιά λύση».

ΜΒΛ: «Εχετε κάνει όμως αισιόδοξες δηλώσεις υπέρ της ειρήνης, κατά του πολέμου, των βασανιστηρίων και κάθε μορφής καταστολής».

ΧΛΜ: «Ναι, ξέρω. Αλλά αμφιβάλλω αν είναι χρήσιμες. Αυτές τις δηλώσεις τις έκανα για ηθικούς λόγους, δεν πιστεύω όμως ότι μπορούν να βοηθήσουν κανέναν. Μπορούν μόνο να ησυχάσουν τη συνείδησή μου, τίποτα άλλο. Αν ήμουν κυβέρνηση, όμως, δεν ξέρω τι θα έκανα, βρισκόμαστε σε αδιέξοδο».

ΜΒΛ: «Σας πήρα μια συνέντευξη πριν από ένα τέταρτο του αιώνα στο Παρίσι και μια από τις ερωτήσεις μου…»

ΧΛΜ: «Ενα τέταρτο του αιώνα… Τι θλιβερό να μιλάμε για ένα τέταρτο του αιώνα…».

ΜΒΛ: «…μια από τις ερωτήσεις μου ήταν τι πιστεύετε για την πολιτική. Ξέρετε τι μου απαντήσατε; Είναι μια μορφή ανίας. Το πιστεύετε ακόμη;».

ΧΛΜ: «Εγώ θα έλεγα ότι η λέξη ανία είναι ήπια. Ας πούμε καλύτερα μπελάς. Η ανία είναι understatement».

ΜΒΛ: «Υπάρχει κάποιος σύγχρονος πολιτικός που θαυμάζετε, που σέβεστε;».

ΧΛΜ: «Δεν ξέρω αν μπορεί κανείς να θαυμάζει πολιτικούς, ανθρώπους που αφοσιώνονται στο να είναι σύμφωνοι, να δωροδοκούν, να χαμογελούν, να είναι δημοφιλείς…».

ΜΒΛ: «Είστε ευχαριστημένος με το πεπρωμένο του Μπόρχες».

ΧΛΜ: «Οχι, δεν είμαι ευχαριστημένος, γνωρίζω όμως ότι με άλλο πεπρωμένο θα ήμουν άλλος άνθρωπος. Και όπως λέει ο Σπινόζα “κάθε πράγμα θέλει τη μοναξιά του εαυτού του”. Εγώ επιμένω να είμαι ο Μπόρχες, δεν ξέρω γιατί».

ΜΒΛ: «Θυμάμαι μια φράση σας: “Εχω διαβάσει πολλά πράγματα, αλλά έχω ζήσει λίγα”. Από τη μια είναι όμορφη, από την άλλη μοιάζει νοσταλγική».

ΧΛΜ: «Την έγραψα όταν ήμουν τριάντα ετών και δεν είχα συνειδητοποιήσει ότι το διάβασμα είναι κι αυτό μια μορφή ζωής. Μακροπρόθεσμα, ζει κανείς όλα τα πράγματα και το σημαντικό δεν είναι οι εμπειρίες, αλλά το πώς τις διαχειρίζεσαι».

ΜΒΛ: «Τι ήταν το χρήμα στη ζωή σας, Μπόρχες;».

ΧΛΜ: «Η δυνατότητα να έχω βιβλία και να πηγαίνω ταξίδια».

ΜΒΛ: «Ξέρετε ότι πολλές χώρες επιδιώκουν την υλική ευημερία».

ΧΛΜ: «Είναι φυσιολογικό όταν υπάρχει φτώχεια. Ενας πλούσιος μπορεί να σκέφτεται άλλα πράγματα, ένας φτωχός όχι. Οπως ένας άρρωστος το μόνο που σκέφτεται είναι η υγεία. Σκέφτεται κανείς αυτό που του λείπει, όχι αυτό που έχει. Οταν είχα την όρασή μου, δεν σκεφτόμουν ότι αυτό ήταν προνόμιο, ενώ τώρα θα έδινα τα πάντα για να την ξαναβρώ».

ΜΒΛ: «Το ενδιαφέρον σας για τη σκανδιναβική, για την αγγλοσαξονική λογοτεχνία έχει να κάνει με…»

ΧΛΜ: «Με τη νοσταλγία;».

ΜΒΛ: «Με την Αργεντινή, με το γεγονός ότι είναι μια απόλυτα σύγχρονη χώρα, σχεδόν χωρίς παρελθόν».

ΧΛΜ: «Πιστεύω πως ναι, και ίσως ένας πλούτος μας είναι η νοσταλγία. Η νοσταλγία της Ευρώπης, κυρίως, που ένας Ευρωπαίος δεν μπορεί να αισθανθεί γιατί δεν νοιώθει Ευρωπαίος, αλλά Αγγλος, Γάλλος, Γερμανός, Ισπανός, Ιταλός, Ρώσος…».

Από το Παρίσι στο Ηράκλειο

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα δεν θα ξεχάσει ποτέ την επίσκεψη του Μπόρχες στο Παρίσι, το 1963. Τον είχαν καλέσει σε μια εκδήλωση για τον Σαίξπηρ που είχε οργανώσει η UNESCO. Ελαβαν μέρος επίσης ο Λόρενς Ντάρελ και ο Tζουζέπε Ουνγκαρέτι. Ο τελευταίος διάβασε τις μεταφράσεις του για τα σονέτα του Σαίξπηρ και ο Ντάρελ έβγαλε έναν πολύ διασκεδαστικό λόγο, όπου είπε ότι ο Σαίξπηρ ήταν το ισοδύναμο του Χόλιγουντ στον καιρό του. Αυτός που θάμπωσε τους Γάλλους όμως ήταν ο Μπόρχες. Ανέβηκε στο βήμα συνοδευόμενος από τον συγγραφέα Ροζέ Καγιουά και εκφώνησε, σε παλιά και κλασικά γαλλικά, μια εξαιρετική διάλεξη για τον Σαίξπηρ, απαγγέλλοντας από μνήμης αποσπάσματα από ποιήματα και θεατρικά του έργα.
«Πιστεύω ότι ο Μπόρχες είναι ο σημαντικότερος ισπανόφωνος συγγραφέας», λέει ο Βάργκας Λιόσα στην εφημερίδα «Vanguardia» με την ευκαιρία της κυκλοφορίας του βιβλίου του. «Ανήκει ήδη στους κλασικούς και αν πρέπει να τον συγκρίνουμε με κάποιον θα ήταν με τον Φρανθίσκο ντε Κεβέδο, για τον οποίο έτρεφε πάντα βαθύ θαυμασμό».
Το στυλ και τα θέματα του Μπόρχες είναι απολύτως προσωπικά, τονίζει ο συγγραφέας του μυθιστορήματος «Η πόλη και τα σκυλιά». Γι’ αυτό και, σε αντίθεση με τον Φόκνερ ή τον Τζόις, δεν έχει μιμητές. Αυτούς που προσπαθούν να τον μιμηθούν τους σκοτώνει, τους ακυρώνει δηλαδή και τους καταδίδει ως «μπορχεσίτος». Είναι μια ιδιότυπη περίπτωση, γιατί συνήθως οι μεγάλοι συγγραφείς διεγείρουν και προσανατολίζουν τους πιο νέους και τους επιτρέπουν να βρουν τη φωνή τους – αλλά κι εδώ ο Μπόρχες είναι διαφορετικός.
Και η ποίησή του; Εχουν δίκιο κάποιοι κριτικοί που λένε ότι δεν είναι τόσο «ενδιαφέρουσα» όσο η πρόζα του, όσο οι αφηγήσεις του, τα διηγήματά του, τα δοκίμιά του; «Διαφωνώ, πιστεύω ότι είναι το ίδιο καλή. Και δεν αναφέρομαι στα ποιήματα που έγραφε στα νιάτα του, στη Μαγιόρκα ή όταν επέστρεψε στο Μπουένος Αϊρες, αλλά σ’ εκείνα που έγραψε μετά την “Παγκόσμια ιστορία της ατιμίας”».

Υπάρχει κάποιος στίχος του Βερλαίν που δε θα ξαναθυμηθώ.
Υπάρχει κάποιος δρόμος εδώ κοντά που είναι κιόλας απαγορευμένος για τα βήματά μου,
υπάρχει ένας καθρέφτης που κοιτάχτηκα για τελευταία φορά,
υπάρχει κάποια πόρτα που έχω κλείσει ως τη συντέλεια του κόσμου.
Ανάμεσα στα βιβλία της βιβλιοθήκης μου (τα βλέπω εδώ μπροστά μου)
υπάρχει κάποιο που δεν θα ξανανοίξω πια.
Τούτο το καλοκαίρι κλείνω τα πενήντα·
ο θάνατος ασταμάτητα με ροκανίζει.
(«Ορια», μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη)

Τρία χρόνια μετά τη συνομιλία του εκείνη με τον Μάριο Βάργκας Λιόσα και δύο χρόνια πριν αποχαιρετήσει τον μάταιο τούτο κόσμο, στις 14 Ιουνίου 1986, ο Μπόρχες επισκέφθηκε την Ελλάδα και ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Ζήτησε τότε να επισκεφθεί την Κνωσό. Και λίγο πριν αναχωρήσει είπε:
«Και τώρα μπορείτε να διαλέξετε. Μπορείτε να με θεωρήσετε ως έναν εξόριστο Ελληνα στη Νότιο Αμερική, που επιστρέφει στην πατρίδα του, ή να πείτε ότι ήμουν πάντα στην Ελλάδα, εννοώ πνευματικά, όχι σωματικά. Λοιπόν, μπορείτε να διαλέξετε. Ομως αυτό που θα ήθελα να καταλάβετε, και ξέρω ότι το καταλαβαίνετε ή μάλλον ότι το αισθάνεστε, είναι ότι νιώθω ευτυχισμένος εδώ, πολύ ευτυχισμένος που βρίσκομαι στην Ελλάδα, και θα βρίσκομαι για πάντα εδώ, ακόμα και όταν το σώμα μου θα απουσιάζει» («Ο Μπόρχες στην Κρήτη», εκδ. Στιγμή).