Γκρεμίζοντας την Ιστορία

Κάποτε ρώτησαν τον Ουίνστον Τσόρτσιλ πώς πιστεύει ότι θα τον μεταχειριστεί η Ιστορία.

– Νομίζω πολύ θετικά, απάντησε εκείνος. Για να είμαι σίγουρος μάλιστα σκοπεύω να τη γράψω ο ίδιος.

Το έκανε. Μας άφησε δυο πολύ ενδιαφέροντα ιστορικά αφηγήματα για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (στον οποίο πρωταγωνίστησε) αλλά και για τον Μεγάλο Πόλεμο του 1914-18 (στον οποίο είχε μικρότερο αλλά καθόλου ασήμαντο ρόλο) – αν και χωρίς ιδιαίτερα κριτική διάθεση για τα πεπραγμένα του.

Το αφήγημα για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο μάλιστα είχε τίτλο «The World Crisis» και στον μετέπειτα πρωθυπουργό Στάνλεϊ Μπάλντγουιν αποδίδεται η φράση:

– Ο Ουίνστον έγραψε ένα βιβλίο για τον εαυτό του και το ονόμασε «Η Παγκόσμια Κρίση»!

Παρ’ όλη την προσπάθειά του απέναντι στην Ιστορία, ο «Πατέρας της Νίκης» δεν γλίτωσε από τους διαδηλωτές για τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ. Προ ημερών βανδάλισαν το άγαλμά του έξω από το βρετανικό Κοινοβούλιο.

Δεν είναι ο μόνος. Τα αγάλματα υπέστησαν μεγαλύτερες απώλειες στις ΗΠΑ όπου ήταν κι η καρδιά της αντιρατσιστικής διαμαρτυρίας. Πολλά αποκαθηλώθηκαν ή γκρεμίστηκαν. Ακόμη περισσότερα μετακινήθηκαν.

Θέλω να πιστεύω πως το μένος των διαδηλωτών δεν αφορούσε τόσο τα αγάλματα, όσο την ιστορία που προσωποποιούσαν. Την ιστορία δηλαδή όπως γράφτηκε από τους πρωταγωνιστές της.

Είναι αλήθεια ότι ο Τσόρτσιλ δεν είχε σε ιδιαίτερη εκτίμηση τους Ινδούς (αποκαλούσε τον Γκάντι «ημίγυμνο φακίρη»), υποθέτω ούτε και τους έγχρωμους υπηκόους του Στέμματος, χωρίς όμως να υπάρχουν στοιχεία ότι ήταν περισσότερο, εντονότερα ή πιο φανατικά ρατσιστής από τον μέσο άγγλο πολιτικό της εποχής του.

Κι άλλωστε δεν του έστησαν άγαλμα στο Γουέστμινστερ για τις όποιες φυλετικές πεποιθήσεις του. Το έστησαν επειδή κέρδισε έναν Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι τα αγάλματα. Είναι η Ιστορία.

Ο Τομά Πικετί με τη συνηθισμένη σπουδή ενός «διανοούμενου της μόδας» έσπευσε να προτρέξει των διαδηλωτών δηλώνοντας ότι «απέναντι στο αποικιοκρατικό και δουλοκτητικό παρελθόν μας» πρέπει «να επανορθώσουμε την Ιστορία» («Le Monde», 13/6).

Συγγνώμη αλλά πώς επανορθώνεται η Ιστορία; Γυρίζουμε το έργο από την αρχή με άλλο σενάριο κι άλλους πρωταγωνιστές;

Ευτυχώς αυτές τις ανιστόρητες προτροπές έσπευσε να αντικρούσει ο Εμανουέλ Μακρόν στο τηλεοπτικό διάγγελμά του της 14ης Ιουνίου.

Διαβεβαίωσε ότι η Γαλλία θα είναι «ανυποχώρητη» απέναντι στον ρατσισμό, τον αντισημιτισμό και τις διακρίσεις αλλά πρόσθεσε «σας λέω ξεκάθαρα απόψε (…) ότι η Δημοκρατία δεν θα διαγράψει κανένα ίχνος ή κανένα όνομα από την ιστορία της. Η Δημοκρατία δεν θα αποκαθηλώσει κανένα άγαλμα».

Και πρόσθεσε: «Περισσότερο οφείλουμε να αντικρίσουμε με διαύγεια και από κοινού όλη την ιστορία μας».

Της οποίας «το αποικιοκρατικό και δουλοκτητικό παρελθόν» (που λέει κι ο Πικετί) είναι ένα αποκρουστικό, αντιπαθητικό αλλά αναπόσπαστο κομμάτι.

Πριν από εκατό τόσα χρόνια, ένας άλλος γάλλος πολιτικός είχε απορρίψει την απόπειρα «να επανορθώσουμε» τις ακρότητες της Γαλλικής Επανάστασης με τον αφορισμό «η Επανάσταση είναι ένα μπλοκ».

Περιλαμβάνει και το καλό και το κακό που την χαρακτήρισαν. Και εκείνο που θέλουμε να θυμόμαστε και το άλλο που προτιμούμε να ξεχάσουμε. Και την γκιλοτίνα και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ο πολιτικός αυτός ήταν ο Ζαν Ζορές.

Οτι η ιστορία δεν είναι σουπερμάρκετ αποτελεί περιέργως χρήσιμη υπόμνηση για όσους θεωρούν σήμερα ότι μπορούν να διαγράψουν τη Συνομοσπονδία των νοτίων πολιτειών από την αμερικανική ιστορία γκρεμίζοντας τα αγάλματα των πρωταγωνιστών της.

Ή για εκείνους που φαντάζονται μια καλοκάγαθη ιστορία χωρίς αφανισμούς, εκμετάλλευση, απανθρωπιά και διακρίσεις. Χωρίς ήρωες όλων των ειδών και κάθε φυράματος.

Ή για όσους στα καθ’ ημάς νομίζουν ότι μπορούν να ξαναγράψουν την ιστορία του Πολέμου της Ανεξαρτησίας με αφορμή τα διακόσια χρόνια από το 1821.

Αυτό φυσικά ούτε εμποδίζει, ούτε απαγορεύει την ιστορική έρευνα. Απαγορεύει όμως να αντικρίζουμε κάθε φορά την ιστορία με τα μεταχρονολογημένα μάτια μιας άλλης ιδεολογικής και πολιτικής συγκυρίας.

Υποθέτω πως αν κάποιος μιλούσε στον Περικλή, τον Μέγα Αλέξανδρο ή τον Ιούλιο Καίσαρα για την κατάργηση της δουλείας θα αντιμετωπιζόταν σαν παράφρονας.

Αυτό δεν τους καταδικάζει για όσα τότε φρονούσαν ως αδιαμφισβήτητη κοινωνική ευταξία. Ούτε όμως επιτρέπει να μη φρονούμε σήμερα τα εντελώς διαφορετικά. Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι ένα τρένο που δεν σταματάει ποτέ αλλά με συνεχώς καινούργιους επιβάτες.

Και γι’ αυτό η πραγματική δουλειά της ιστορίας είναι να αξιολογεί τους ανθρώπους στη στιγμή τους, με τα διευρυμένα έστω κριτήρια εκείνης της στιγμής, κι όχι με τα μάτια ή τους κώδικες μιας άλλης εποχής.

Με άλλα λόγια, η συζήτηση αν ο Καποδίστριας ήταν δικτάτορας ή δεσπότης ή οπαδός του Αστέρα Τρίπολης δεν έχει κανένα νόημα διότι ούτε κατά διάνοια δεν εγγράφεται στους βασικούς προσδιορισμούς και στα ζητούμενα της κυβερνητικής πολιτείας του.

Ακριβώς όπως είναι αστείο να κατηγορήσει κανείς τον Ελευθέριο Βενιζέλο επειδή ίδρυσε το Κόμμα των Φιλελευθέρων κι όχι των Οικολόγων-Πράσινων.