Ητανε στραβό το κλίμα το έφαγε και ο κορωνοϊός

Ισως να είναι ακόμη νωρίς για απολογισμούς. Οι οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές συνέπειες του κορωνοϊού εξακολουθούν να εκτυλίσσονται. Κάποιες πρώτες παρατηρήσεις, όμως, αναφορικά με το νέο τοπίο των μέσων ενημέρωσης που αναδύεται μέσα από την πανδημία, τις επιτρέπουν οι μήνες που έχουν ήδη περάσει, τις επιβάλλουν οι ερχόμενοι. Πρώτα, τα καλά νέα: η κρίση συνοδεύτηκε από μία μεγάλη αύξηση της κατανάλωσης ειδήσεων, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες χώρες. Οπως αναφέρουν χαρακτηριστικά οι συντάκτες της ετήσιας Εκθεσης για την Ενημέρωση στο Διαδίκτυο (Digital News Report) του Ινστιτούτου Reuters για τη Μελέτη της Δημοσιογραφίας του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, «η δημοσιογραφία έχει σημασία και είναι ξανά σε ζήτηση». Αλλά η πανδημία ήρθε παράλληλα να μας υπενθυμίσει πόσο ανοιχτοί έχουμε γίνει στις συνωμοσίες και την παραπληροφόρηση. Και το επιπλέον ενδιαφέρον του κοινού δεν έφερε αύξηση των εσόδων για τις επιχειρήσεις του Τύπου, κάθε άλλο.

Υπάρχει η πρακτική, η οικονομική διάσταση του θέματος. Το lockdown έκλεισε τους ανθρώπους στο σπίτι, παντού, λοιπόν, οι πωλήσεις εφημερίδων και περιοδικών μειώθηκαν: 6% ήταν η πτώση στην Ισπανία. Η υγειονομική κρίση έφερε μία οικονομική κρίση, κατά συνέπεια τα διαφημιστικά έσοδα συρρικνώθηκαν: συνολική μείωση 25% αναμένει φέτος ο γαλλικός Τύπος. Σε αρκετές χώρες, βέβαια, το ψηφιακό κοινό του Τύπου αυξήθηκε κατακόρυφα: επιπλέον 6,6 εκατομμύρια καθημερινούς ψηφιακούς αναγνώστες απέκτησαν συνολικά οι εθνικής εμβέλειας εφημερίδες στο Ηνωμένο Βασίλειο το πρώτο τρίμηνο του έτους, με την Guardian και τη Sun να καταγράφουν τα μεγαλύτερα κέρδη. Ο γραπτός Τύπος, ωστόσο, θύμα μιας προϋπάρχουσας κρίσης, υφίσταται αναπόφευκτα τις μεγαλύτερες απώλειες εξαιτίας της πανδημίας, ενώ οι τηλεοπτικές ειδήσεις, τα ονλάιν μίντια και τα σόσιαλ μίντια  αύξησαν (ακόμα περισσότερο) τα μερίδιά τους στην πίτα της ενημέρωσης.

Η εμπιστοσύνη. Υπάρχει όμως και μία άλλη, ενδεχομένως ακόμα πιο σημαντική διάσταση, αυτή της εμπιστοσύνης. Σύμφωνα με την Digital News Report, λίγο προτού ενσκήψει ο κορωνοϊός, τα συνολικά επίπεδα της εμπιστοσύνης στις ειδήσεις στις 40 χώρες που ερευνήθηκαν βρίσκονταν στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων οκτώ ετών, από τότε που άρχισε το Ινστιτούτο Reuters να καταγράφει τα σχετικά στοιχεία: μόλις ένα 38% των πολιτών δήλωναν, κατά μέσο όρο, πως έχουν εμπιστοσύνη στις ειδήσεις τις περισσότερες φορές, μόλις ένα 48% δήλωναν πως έχουν εμπιστοσύνη στις ειδήσεις που οι ίδιοι καταναλώνουν. Με βάση την επεξηγηματική ανάλυση της διαΝΕΟσις, μάλιστα, τα αντίστοιχα ποσοστά στην Ελλάδα είναι σαφώς χαμηλότερα, 28% και 30% αντίστοιχα – κι ας πιστεύουν οι Ελληνες σε ποσοστό 83% πως η ανεξάρτητη δημοσιογραφία είναι εξαιρετικά ή πολύ σημαντική για την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας, έναντι ενός μέσου όρου 66% συνολικά στις 40 χώρες.

Τα περισσότερα στοιχεία στα οποία βασίστηκε η Digital News Report, όμως, συλλέχθηκαν προ πανδημίας, οι υπεύθυνοι θέλησαν λοιπόν να επαναλάβουν κάποια κομμάτια – κλειδιά της έρευνας τον Απρίλιο, σε έξι χώρες: Βρετανία, ΗΠΑ, Γερμανία, Ισπανία, Νότια Κορέα και Αργεντινή. Διαπίστωσαν, πέραν της μεγαλύτερης κατανάλωσης ειδήσεων, και μια αυξημένη εμπιστοσύνη στον τρόπο κάλυψης των γεγονότων: ένα 60% των πολιτών συμφώνησαν πως τα μέσα ενημέρωσης τους βοήθησαν να κατανοήσουν την κρίση και μόνο ένα 32% εκτίμησαν πως υπερέβαλαν όσον αφορά τη σοβαρότητα της κατάστασης. Με άλλα λόγια, οι κρίσεις εμπεριέχουν και ευκαιρίες. Οι επόμενοι μήνες θα δείξουν αν τα μέσα ενημέρωσης θα καταφέρουν να τις αξιοποιήσουν, αν οι πολίτες – και το κράτος – θα θελήσουν να τα στηρίξουν, αν ένας πυλώνας της δημοκρατίας θα βγει από την κρίση ισχυρότερος ή ακόμα πιο αποδυναμωμένος.

Πυκνά σύννεφα πάνω από τους ομίλους

«Μετά την επιδημία, περιμένουμε το δεύτερο κύμα, που θα είναι κοινωνικό. Πυκνά σύννεφα μαζεύονται. Είμαστε πολύ ανήσυχοι»: η δήλωση του Εμανουέλ Πουπάρ, πρώτου γραμματέα του SNJ, της μεγαλύτερης ένωσης δημοσιογράφων στη Γαλλία, είναι χαρακτηριστική του «μεγάλου πανικού που έχει καταλάβει», σύμφωνα με τη Libération, τον τομέα του Τύπου στη χώρα. Η υγειονομική κρίση, το κλείσιμο εκατοντάδων σημείων πώλησης ανά τη Γαλλία, η κατάρρευση των δημοσιονομικών εσόδων, ήρθαν να επιταχύνουν μία ήδη υπάρχουσα κρίση και το αποτέλεσμα είναι να πολλαπλασιάζονται, τις τελευταίες εβδομάδες, οι ανακοινώσεις σχεδίων λιτότητας, αναδιάρθρωσης ή και εξαγοράς.
Στον αθλητικό όμιλο L’Equipe, για παράδειγμα, η διοίκηση θέλει να μειώσει τα ετήσια ρεπό των εργαζόμενων από τα 22 στα 6, και τους μισθούς κατά 10%, ευνοώντας παράλληλα τις συνταξιοδοτήσεις και παγώνοντας τις συλλογικές αυξήσεις. Γιατί ελλείψει αθλητικών εκδηλώσεων, οι πωλήσεις της εφημερίδας του ομίλου έκαναν βουτιά 60% και τα διαφημιστικά του έσοδα μειώθηκαν κατά 70%. Σε πείσμα λοιπόν της αύξησης των ψηφιακών συνδρομών, η εφημερίδα αναμένεται να κλείσει φέτος τη χρονιά με ένα έλλειμμα μεγαλύτερο των 16 εκατομμυρίων ευρώ, ενώ έκλεισε το 2018 και το 2019 με θετικό λειτουργικό αποτέλεσμα.
Στο «κόκκινο» πέρασε και η Libération: τον Απρίλιο, οι πωλήσεις της ιστορικής εφημερίδας συρρικνώθηκαν κατά 36%, στα 45.000 φύλλα. Μία μείωση την οποία δεν κατάφεραν να αντισταθμίσουν οι ψηφιακές συνδρομές, παρότι έφτασαν τις 26.651, έχοντας καταγράψει αύξηση 70% τον τελευταίο χρόνο. Κανείς δεν γλιτώνει από τις δυσκολίες, ούτε οι μεγαλύτεροι του χώρου: σε εσωτερικό μέιλ με ημερομηνία 29 Μαΐου, η διοίκηση της Le Monde προβλέπει μία «υποβάθμιση» του λειτουργικού αποτελέσματός της «κατά 30 εκατομμύρια ευρώ», τα μισά λόγω της μείωσης των διαφημιστικών εσόδων, τα υπόλοιπα λόγω της χρεοκοπίας της μεγαλύτερης εταιρείας διανομής του Τύπου, της Presstalis. Και αυτό, παρότι η Le Monde έσπασε στη διάρκεια του lockdown το φράγμα των 250.000 ψηφιακών συνδρομών. Ο όμιλος διαπραγματεύεται επί του παρόντος τη λήψη ενός κρατικά εγγυημένου δανείου ύψους 17 εκατομμυρίων ευρώ – ο τομέας του Τύπου συνολικά ζητεί στήριξη από το κράτος.

Οι τρεις αποκαλύψεις που άναψαν «φωτιές»

Τρεις ημερομηνίες έχουν ήδη εγγραφεί ως σταθμοί στην ιστορία του βρετανικού Τύπου από την αρχή της πανδημίας. Καταρχήν, η 19η Απριλίου: Οι Sunday Times, η ναυαρχίδα του ομίλου Μέρντοκ, που είχε στηρίξει το Brexit προ τετραετίας και είχε χαιρετίσει το περασμένο καλοκαίρι την προοπτική ανάληψης της πρωθυπουργίας από τον Μπόρις Τζόνσον, δημοσιεύει ένα χρονικό 5.200 λέξεων περιγράφοντας μέρα προς μέρα πώς έχασε η Βρετανία 38 κρίσιμες ημέρες προετοιμασίας στις αρχές της χρονιάς παρότι γνώριζε από τα μέσα Φεβρουαρίου ότι υπήρχε κίνδυνος να προσβληθεί από τον κορωνοϊό το 60% των Βρετανών και είχε ενημερωθεί εγκαίρως ότι τα νοσοκομεία δεν διέθεταν τον απαραίτητο «προσωπικό προστατευτικό εξοπλισμό». Η εφημερίδα κηρύσσεται από την Ντάουνινγκ Στριτ ως υπ’ αριθμόν 1 εχθρός. Κερδίζει ωστόσο δυνητικά, χάρη στις χιλιάδες επιπλέον συνδρομές, επιπλέον ετήσια έσοδα της τάξης του μισού εκατομμυρίου ευρώ.
Κατόπιν, η 5η Μαΐου: η συντηρητική Daily Telegraph αποκαλύπτει πως ο Νιλ Φέργκιουσον, ο κορυφαίος βρετανός επιδημιολόγος που έπεισε την κυβέρνηση Τζόνσον να εγκαταλείψει τη στρατηγική της ανοσίας της αγέλης, είχε παραβιάσει το lockdown που ο ίδιος πίεσε να επιβληθεί, δεχόμενος τουλάχιστον δύο φορές στο σπίτι του, τέλη Μαρτίου και αρχές Απριλίου, επίσκεψη από τη γυναίκα με την οποία σχετιζόταν ερωτικά. Ο Φέργκιουσον παραιτείται πάραυτα από τη θέση του επιστημονικού κυβερνητικού συμβούλου, πολλοί όμως εκτιμούν πως απλώς επιλέχθηκε βολικά για τον ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου, τη μέρα, ακριβώς, που ο απολογισμός των θανάτων στη Βρετανία ξεπέρασε εκείνον της Ιταλίας.
Και τέλος, η 23η Μαΐου: Guardian και Mirror αποκαλύπτουν πως ο Ντόμινικ Κάμινγκς, ο διαβόητος σύμβουλος του Μπόρις Τζόνσον, είχε παραβιάσει το lockdown ενώ είχε συμπτώματα του κορωνοϊού ταξιδεύοντας οδικώς εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το Λονδίνο προκειμένου να βρεθεί κοντά στην ευρεία οικογένειά του. Ξεσπάει σάλος, αλλά η Ντάουνινγκ Στριτ παρέχει πλήρη στήριξη στον Κάμινγκς. Επιπλέον, αρχίζει να υιοθετεί τραμπικές μεθόδους έναντι (μερίδας) του Τύπου, μιλώντας για «παραπληροφόρηση» και «καθοδηγούμενες εφημερίδες» και αποκλείοντας ορισμένους δημοσιογράφους από τις εικονικές συνεντεύξεις Τύπου της κυβέρνησης.

Οι ανισότητες της βιομηχανίας των media

«Οι αίθουσες σύνταξης σε αναταραχή, τα αφεντικά στα εξοχικά τους»: είναι ο τίτλος ρεπορτάζ που δημοσίευσαν προ ημερών οι «New York Times», η εφημερίδα που έχει εντυπωσιάσει (τουλάχιστον) δις το τελευταίο διάστημα, μία με εκείνο το ιστορικό πρωτοσέλιδο της 24ης Μαΐου, φόρο τιμής στα χιλιάδες ανώνυμα θύματα του κορωνοϊού, και μία ακόμη ξεπερνώντας, τον ίδιο μήνα, τους έξι εκατομμύρια συνδρομητές παγκοσμίως. Η κρίση του κορωνοϊού, σημείωνε ο συντάκτης Μπεν Σμιθ, ανάγκασε την Αμερική να κοιτάξει ευθέως τις βαθιές ανισότητές της και οι ανισότητες της βιομηχανίας των μίντια δεν διαφέρουν: από τη μία, οι δημοσιογράφοι που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, αρχικά της πανδημίας, κατόπιν και του κύματος διαμαρτυρίας για τη δολοφονία του Αφροαμερικανού Τζορτζ Φλόιντ από έναν λευκό αστυνομικό, θέτοντας συχνά σε κίνδυνο τη ζωή και την ακεραιότητά τους. Και από την άλλη, οι μεγιστάνες ή απλώς τα μεγάλα ονόματα των μίντια που έσπευσαν να εγκαταλείψουν από την αρχή του lockdown τη Νέα Υόρκη για τα Χάμπτονς ή τη Χάντσον Βάλεϊ – εκεί βρίσκεται και ο εκδότης των «NYT», o Αρθρουρ Γκρεγκ Σουλτσμπέργκερ.
«Ηταν άραγε οι ηγέτες των μίντια στη σωστή θέση προκειμένου να καλύψουν τη φρίκη των πρώτων ημερών της επιδημίας, από τη στιγμή που δεν τους κρατούσαν ξύπνιους οι σειρήνες;», αναρωτήθηκε ο Μπεν Σμιθ. «Και μήπως μεγαλοποίησαν τις βίαιες παρυφές των διαδηλώσεων, τη στιγμή που ήταν στη συντριπτική τους πλειοψηφία ειρηνικές;». Απ’ όλες τις αίθουσες σύνταξης που βρίσκονται, εν μέσω πολλαπλών κρίσεων, σε αναταραχή στις ΗΠΑ, το newsroom των ίδιων των «NYT» είναι πραγματικό case study. Ενας «εμφύλιος πόλεμος» έχει ξεσπάσει – κατά δήλωση στο Τwitter ενός αρθρογράφου τους, του Μπάρι Γουάις – ανάμεσα στους νεότερους, περισσότερο ακτιβιστές και αδιάλλακτους δημοσιογράφους της εφημερίδας και τους μεγαλύτερους, πιο μετριοπαθείς και φιλελεύθερους συναδέλφους τους με αφορμή την παραίτηση του Τζέιμς Μπένετ, του υπευθύνου για τα άρθρα γνώμης αρχισυντάκτη, και πριν από αυτή – με άμεση αιτιολογική σύνδεση – τη δημοσίευση άρθρου ενός Ρεπουμπλικανού γερουσιαστή που ζητούσε, α λα Τραμπ, την ανάπτυξη στρατού σε πόλεις όπου οι διαδηλώσεις είχαν γίνει βίαιες.