Η ευρωπαϊκή προοπτική {LF}των Δυτικών Βαλκανίων

Πώς η διένεξη Ενοποίησης ή Διεύρυνσης δυναμιτίζει (ξανά) τα Δυτικά Βαλκάνια. «Ενα φάντασμα πλανάται πάνω από τα Βαλκάνια, αυτό της Ευρωπαϊκής Ενωσης». Οχι δεν πρόκειται για φάντασμα κοινωνικών αναταραχών, δομικών πολιτικών ανατροπών και ιδεολογικής πάλης. Αυτό το φάντασμα, με τη φοβική και μυστηριακή ατμόσφαιρα που το

συνοδεύει, αφορά στις αμφίθυμες πλέον, ένθεν κακείθεν, σχέσεις των Δυτικών Βαλκανικών και της Ευρωπαϊκής Ενωσης ή μάλλον ορθότερα της γαλλογερμανικής σύγκρουσης.

Για την πλειοψηφία των βαλκανικών χωρών η κατάρρευση του σοσιαλισμού και το επίσημο τέλος του Ψυχρού Πολέμου αναδεικνύει ως αδιαπραγμάτευτα πλειοψηφούν ρεύμα την «επιστροφή στη Δύση», μέσα από τη θεσμική διάσταση της Ευρωπαϊκής Ενωσης και του ΝΑΤΟ· η μεν ένταξη στην ΕΕ σημαίνει εκδημοκρατισμό, μεταρρύθμιση της δημόσιας διοίκησης, οικονομική ανάπτυξη και σταθερότητα, η δε ένταξη στο Βορειοατλαντικό Σύμφωνο σημαίνει, κατά κύριο λόγο, στρατιωτική υπεροχή και ασφάλεια.

Οι πόλεμοι της Βοσνίας και του Κοσόβου «αποδομούν» σε πρώτο βαθμό αυτές τις παραδοχές, τουλάχιστον για την κοινωνία της Σερβίας. Η ένταξη της Ρουμανίας και της Βουλγαρίας το 2007 σε βάθος χρόνου υπέσκαψε τόσο τον ρόλο της Ενωσης, όσο και τη διαδικασία που μια χώρα γίνεται κράτος – μέλος. Μην ξεχνάμε ότι συνέβη σε χρόνια που η «Διεύρυνση» ζύγιζε περισσότερο από την «Ενοποίηση» και η αυτοπεποίθηση μιας επιθετικής Ρωσίας πίεζε την Ευρώπη να βιαστεί. Ως εκ τούτου, Ρουμανία και Βουλγαρία γίνονται κράτη – μέλη της ΕΕ με τη μακρά λίστα των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών μεταρρυθμίσεων που έπρεπε να φέρουν σε πέρας να παραμένουν πρακτικά ανεφάρμοστες. Η ένταξη της Κροατίας το 2013 έλαβε χώρα σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες. Η Ενοποίηση (πάγια θέση της Γαλλίας) είχε επανέλθει τουλάχιστον ως ισότιμος της Διεύρυνσης (θέση της Γερμανίας) πόλος, η χώρα υιοθέτησε σειρά από επίπονες μεταρρυθμίσεις και, το κυριότερο, έδειχνε με κάθε τρόπο ότι επιθυμεί να γίνει μέλος της ΕΕ σε μια βάση διαφοροποίησής της από την αμφίσημη διάθεση των Σέρβων. Η Κροατία άντεξε αυτή την αυστηροποίηση των κριτηρίων και της εφαρμογής τους που προέκυψε από την σύγκρουση Γερμανίας και Γαλλίας, χωρίς μάλιστα να «γκρινιάξει» για τις συνθήκες παλαιότερων εντάξεων.

Σήμερα, τα Δυτικά Βαλκάνια βρίσκονται αντιμέτωπα με προκλήσεις που διαρκώς απειλούν και αποσταθεροποιούν την ευρωπαϊκή τους προοπτική. Τι χρειάζεται εν τέλει για να γίνει κανείς μέλος της ΕΕ; Θέληση για επίπονες μεταρρυθμίσεις και απαρέγκλιτη εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου ή περισσότερο μια ευνοϊκή διεθνή συγκυρία, όπως ενδεχομένως

αυτή που βιώνουμε σήμερα με την υγειονομική και κατά συνέπεια οικονομική κρίση της πανδημίας του Covid-19; Δυστυχώς, σ’ αυτό το υποθετικό ερώτημα έχουν δοθεί και οι δύο απαντήσεις. Συν αυτώ η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν έχει αντιμετωπίσει επαρκώς το δικό της εσωτερικό δημοκρατικό έλλειμα (democratic deficit) τη στιγμή που παράλληλα θέτει υψηλά ενταξιακά κριτήρια ως προς την ποιότητα της δημοκρατίας. Οι υποψήφιες χώρες έχουν όμως διαπιστώσει: 1) την θεσμική ανεπάρκεια των σχέσεων του Συμβουλίου της Ευρώπης και του Ευρωκοινοβουλίου, το προβάδισμα δηλαδή της εκτελεστικής ευρωπαϊκής εξουσίας έναντι της κοινοβουλευτικής. Το έλλειμα αυτό συνδέεται άμεσα με την ταχύτητα υιοθέτησης της ευρωπαϊκής νομοθεσίας στα υποψήφια κράτη και κυρίως με την περιορισμένη διαβούλευση των μεταρρυθμίσεων από τα εθνικά κοινοβούλια. 2) Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ως κινητήριος δύναμη της διεύρυνσης, έχει αναπτύξει μια αμιγώς τεχνοκρατική αντίληψη για τον εκδημοκρατισμό. Ετσι, η εικόνα της Ενωσης για την πορεία των πολιτικών μεταρρυθμίσεων προκύπτει μέσα από μια ετήσια αξιολόγηση των υποψηφίων κρατών από τους τεχνοκράτες των Βρυξελλών, οι οποίοι έχουν ελάχιστη επίγνωση της τοπικής πραγματικότητας και ως μη εκλεγμένοι υπάλληλοι ουσιαστικά δεν λογοδοτούν σε κανέναν. 3) Ενώ τα κριτήρια ένταξης που αφορούν στον σεβασμό των δικαιωμάτων των μειονοτήτων γίνονται (και ορθώς) ολοένα και πιο αυστηρά, οι υποψήφιες χώρες διαπιστώνουν ότι χώρες – μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης δεν σέβονται καθόλου τα μειονοτικά δικαιώματα. Αντίστοιχα, τα αυστηρά κριτήρια της ελευθερίας του Τύπου εξαϋλώνονται σε χώρες – μέλη (και μάλιστα ιδρυτικά), όπου καναλάρχες λαμβάνουν κατά καιρούς το αξίωμα του Πρωθυπουργού. Σε γενικές γραμμές, η ΕΕ θέτει ως αδιαπραγμάτευτα κριτήρια μια σειρά από ζητήματα που δεν εφαρμόζονται σε χώρες που είναι ήδη μέλη της, καθότι μετά το στάδιο της ένταξης δεν υπάρχει κανένας σοβαρός μηχανισμός επιβολής κυρώσεων, ή ελέγχου. Τέλος, 4) η Ευρωπαϊκή Ενωση παρεμβαίνει ανοιχτά στις εγχώριες πολιτικές διαδικασίες υποστηρίζοντας τις δυνάμεις με φιλευρωπαϊκή και μεταρρυθμιστική ατζέντα, ενώ δυσκολεύεται να συνομιλήσει με δυνάμεις ευρωσκεπτικιστικές ακόμα και αν αυτές έχουν κερδίσει μια εκλογική διαδικασία (Ριζοσπαστικό Κόμμα Σερβίας).

Ολες αυτές οι όψεις ενός δημοκρατικού ελλείματος από την πλευρά της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ενωσης έχουν με καίριο τρόπο υποσκάψει τη δυναμική των μεταρρυθμίσεων.

Η ευρωπαϊκή προοπτική σε όλες τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, πλην της Σερβίας, παραμένει πλειοψηφική, όμως χρόνο με τον χρόνο ο μονόδρομος αυτής της προοπτικής βάλλεται. Αν συνυπολογίσει κανείς την έλλειψη πολιτικής βούλησης από τις τοπικές βαλκανικές ελίτ να προχωρήσουν σε μεταρρυθμίσεις ελέω πολιτικού κόστους και την πραγματική ανεπάρκεια ικανού διοικητικού προσωπικού, τότε η Ευρωπαϊκή Ενωση θα πρέπει να βρει έναν διαφορετικό τρόπο επιτυχημένου «εξευρωπαϊσμού». Αλλιώς, είτε αυτές οι χώρες θα γίνουν μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης σε κάποια αποσταθεροποιητική συγκυρία, χωρίς να το αξίζουν, μη «θυμίζοντας» καθόλου τις υπόλοιπες χώρες της Ενωσης, είτε θα αναζητήσουν διαφορετικές συμμαχίες και διεθνικές δομές οικονομικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης. Σήμερα, ακόμα και οι πλέον φιλευρωπαϊστές, όπως ο Εντι Ράμα στην Αλβανία και ο Ζόραν Ζάεφ στη Βόρεια Μακεδονία, καλούνται να απαντήσουν στις τοπικές τους κοινωνίες γιατί ο στόχος της Ευρωπαϊκής Ενωσης για μια ακόμα φορά μοιάζει να απομακρύνεται, παρά τη λιγότερο πλέον επιφυλακτική απέναντί τους στάση του προέδρου Μακρόν. Για τον Ζάεφ άλλωστε αυτό είναι και το πλέον σημαντικό πολιτικό διακύβευμα στις επικείμενες εκλογές που μεταφέρθηκαν λόγω της πανδημίας για τον Νοέμβριο του 2020.