Ουδείς προφήτης {LF}στον {LF}ρόλο του

Την περίοδο μετά το 2008 αρκετοί από τους φωτογενείς οικονομολόγους προέβλεψαν τη μεγαλύτερη κρίση του… παρελθόντος. Τα ενυπόθηκα δάνεια είχαν χαθεί από τα ραντάρ τους και η μυστική βοή των πλησιαζόντων γεγονότων δεν έφτασε ποτέ. Οταν κατέρρευσε η Lehman Brothers και η Ευρώπη έπρεπε να επανεφεύρει την αλληλεγγύη της, ήταν ήδη αργά. Ηταν, όμως, και η στιγμή που οι γκουρού ανέσυραν από το στοκ τον ευρωσκεπτικισμό τους, τη δυσφορία για τον τούρμπο καπιταλισμό και τους πίνακες που ποτέ δεν διαβάσαμε σωστά. Οι αναδρομικές προβλέψεις, ωστόσο, ορισμένες φορές δεν απέχουν από τη γνωστή ατάκα «εγώ τα έλεγα, αλλά εσείς δεν μ’ ακούγατε».

Ακόμη και το ελαφρυντικό ότι κανείς δεν απαίτησε πιστοποιητικό αυθεντίας χάθηκε όταν ξεκίνησαν οι πραγματικές προβλέψεις. Ο «προφήτης της καταστροφής» (Dr Doom) Νουριέλ Ρουμπινί – από τους λίγους, πάντως, που όντως έβλεπε τα μαύρα σύννεφα του 2008 – πόνταρε στη ρουλέτα του Grexit. To 2012, κατά τη διάρκεια του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός, είχε προβλέψει ότι «η Ελλάδα θα αποχωρήσει από το ευρώ μέσα στους επόμενους δώδεκα μήνες». Αποτέλεσμα; Την επόμενη χρονιά έπρεπε να περιορίσει τον οικονομικό πεσιμισμό του αναθεωρώντας στο διαδικτυακό «Spiegel»: «Την περασμένη χρονιά η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα πραγματοποίησε μια σχετικά ριζοσπαστική στροφή με το πρόγραμμα επαναγοράς ομολόγων. Νομίζω ότι όλοι εξεπλάγησαν από αυτό. Αλλά και η ίδρυση του μόνιμου Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας βοηθά τα ευρωπαϊκά κράτη και τις τράπεζες». Το 2016 θα επανερχόταν δηλώνοντας ότι η έξοδος της Ελλάδας έχει αναβληθεί, αλλά δεν έχει ματαιωθεί.

Ο Πολ Κρούγκμαν, από την άλλη, έχει αλλάξει πολλές φορές τη διατύπωσή του μέχρι να εξομολογηθεί ότι η ελληνική περίπτωση ξεπέρασε τις προφητικές του ικανότητες. Τον Ιούλιο του 2015, πάντως, έγραψε για το μέτωπο της Ακαθάριστης Εγχώριας Περηφάνιας: «Στοιχηματίζω ότι θα υπάρξει Grexit με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Ενα Grexit θα έχει τεράστιες επιπτώσεις για το μέλλον του ευρωπαϊκού project. Και αν η Ελλάδα φύγει και στη συνέχεια αρχίσει να ανακάμπτει, που μάλλον αυτό θα κάνει, αυτό, με τη σειρά του, θα είναι κατά κάποιον τρόπο μια ενθάρρυνση για άλλες πολιτικές κινήσεις να αμφισβητήσουν το ευρώ». Ο Ουίλεμ Μπούιτερ, εξάλλου, ο επικεφαλής οικονομολόγος της Citigroup, στον οποίο χρεώνεται η κατοχύρωση της λέξης Grexit, μαζί με τον συνάδελφό του Εμπραχίμ Ραχμπάρι, άκουσε την πρόβλεψη της εταιρείας του, τον Ιούλιο του 2012, ότι με 90% πιθανότητα η Ελλάδα θα επιστρέψει στη δραχμή μέσα στους επόμενους 12-18 μήνες.

Σε μια υποσημείωση της ιστορίας χωράνε πλέον και οι προβλέψεις του ορκισμένου δραχμόφιλου Κώστα Λαπαβίτσα, ο οποίος στις 16 Ιουλίου 2012 έγραφε: «Τώρα πια είναι δίκαιο να εικάσει κανείς ότι η ευρωπαϊκή νομισματική ένωση έχει διαβεί τον Ρουβίκωνα και κατευθύνεται είτε προς τη διάλυση, είτε προς την κατάρρευση».

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΑΝΔΗΜΙΑ. Στην περίοδο της πανδημίας οι προφήτες δεν σταματούν τις προβλέψεις. Κυρίως για έναν κόσμο όπου θα έχει επέλθει το τέλος του καπιταλισμού, το τέλος του φιλελευθερισμού, η περιβαλλοντική ρύπανση, ενώ παράλληλα είναι ζήτημα χρόνου να επέλθει η εργασία των ρομπότ. Θα έλεγε κανείς ότι το γκροτέσκο και η αβεβαιότητα εκκρίνουν τέτοιες προβλέψεις. Το ακροατήριο θέλει να ακούσει και πάλι τη φωνή μιας αυθεντίας, να κοιτάξει προς μια κατεύθυνση που του υπόσχεται ανεμπόδιστη θέα προς το μέλλον. «Οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γινόμενα / Τα μέλλοντα γνωρίζουν οι θεοί  / πλήρεις και μόνοι κάτοχοι πάντων των φώτων» γράφει ο Καβάφης στο «Σοφοί δε προσιόντων». Αυτό είναι το πρόβλημα: όταν οι «θεοί» σιωπούν, οι άνθρωποι πρέπει να αναλάβουν δράση. «Η δημόσια σφαίρα σήμερα είναι γεμάτη από μάντεις και προφήτες που ισχυρίζονται ότι βλέπουν τον κόσμο που καταφτθάνει μετά τον COVID-19» γράφει στους «New York Times» ο Μαρκ Λίλα, καθηγητής Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Columbia («Η σαγήνη των Συρακουσών», «Κάποτε φιλελεύθερος και πάλι φιλελεύθερος»). «Κι εμένα με “κυνηγούν” ξένοι δημοσιογράφοι ρωτώντας τι θα φέρει η πανδημία για τις αμερικανικές εκλογές, τον λαϊκισμό, τις προοπτικές του σοσιαλισμού, τις φυλετικές σχέσεις, την οικονομική ανάπτυξη, την ανώτατη εκπαίδευση… Και μοιάζουν μάλλον απογοητευμένοι όταν τους απαντώ ότι δεν έχω ιδέα».

Με μια έννοια, δεν χρειάζεται να είναι κανείς προφήτης στον τόπο του. Οι άνθρωποι θέλουν πάντα να πιστεύουν ότι όσο περισσότερα μαθαίνουν για την προκαθορισμένη διαδρομή τους, τόσο μεγαλύτερο έλεγχο θα αποκτήσουν επάνω της. Πρόκειται φυσικά για ψευδαίσθηση. Αν αξίζει η επίκτητη γνώση από την πανδημική κρίση, είναι ακριβώς επειδή υποδεικνύει την ευθύνη που έχουμε για το μέλλον και πόσο λιγοστή καταλήγει η γνώση κατά τη λήψη αποφάσεων. «Μια δόση ταπεινότητας θα μας έκανε καλό στη δεδομένη στιγμή» συνεχίζει ο Λίλα. «Ας αποσύρουμε τους προφήτες μας… Ο κόσμος μετά τον κορωνοϊό δεν υπάρχει. Θα υπάρξει μόνο όταν τον φτιάξουμε. Οι θρησκευτικές προφητείες έχουν λογική μόνο όταν πιστεύουμε ότι ο κόσμος είναι στα χέρια των θεών, όχι στα δικά μας».