Ηταν κάποτε το γραφείο

Το 1903 ο αρχιτέκτονας Φρανκ Λόιντ Ράιτ σχεδίασε κάτι που δεν έμοιαζε καθόλου με το σύγχρονο γραφείο. Το κτίριο Larkin στο Μπάφαλο της Νέας Υόρκης είχε τη μορφή ενός τεράστιου τούβλου. Κι όμως, σημάδεψε την αρχή μιας νέας εποχής. Στις καινοτομίες του περιλαμβάνονταν ο κλιματισμός, αρχειοθήκες και εντοιχισμένες τουαλέτες. Ο Ράιτ σμίλεψε στους τοίχους λέξεις όπως «ευφυΐα», «ενθουσιασμός» και «έλεγχος».

Σήμερα είναι δύσκολο να φανταστούμε τις εποχές κατά τις οποίες το γραφείο δεν ήταν κεντρικό σημείο αναφοράς στις πόλεις μας και τις ζωές μας. Τα κτίρια που στεγάζουν γραφεία είναι τα οικοδομήματα που ορίζουν την εποχή μας, γράφουν οι «Financial Times». «Είναι τόσο ατμοσφαιρικά και ξεχωριστά όπως τα αθλητικά στάδια ή οι καθεδρικοί ναοί».

Κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει πως θα άλλαζαν τα πράγματα τόσο γρήγορα. Με την κρίση της πανδημίας του κορωνοϊού τα περισσότερα γραφεία έκλεισαν, καθώς εκατομμύρια υπάλληλοι σε όλο τον κόσμο κατέφυγαν στην τηλεργασία. Και όταν ανοίξουν ξανά, θα έχουν νέους κανόνες και λιγότερη σημασία πια. Την περασμένη εβδομάδα δύο μεγάλες επιχειρήσεις, η Twitter και η Facebook, ανακοίνωσαν στους υπαλλήλους τους ότι μπορούν να εργάζονται από το σπίτι «για πάντα».

Μέσα σε λίγους μήνες, η «εποχή του γραφείου» – η περίοδος κατά την οποία η εργασία στα γραφεία όριζε την επαγγελματική τάξη – πνέει τα λοίσθια. Ο χώρος στον οποίο οι υπάλληλοι αλληλεπιδρούν δεν είναι πλέον οι τέσσερις τοίχοι του γραφείου, αλλά οι τέσσερις πλευρές μιας οθόνης. Ο επιχειρηματικός κόσμος δείχνει να προσαρμόζεται γρήγορα εξετάζοντας πολλά νέα σενάρια. Η «Wall Street Journal» προβλέπει πως σύντομα θα υπάρχουν λιγότερα γραφεία στο κέντρο των μεγάλων πόλεων, περισσότερα υβριδικά ωράρια που θα επιτρέπουν στους εργαζομένους να μένουν σπίτι τους ένα μέρος της εβδομάδας και περισσότερος χώρος καθώς οι εταιρείες θα απομακρύνουν γραφεία λόγω της κοινωνικής απόστασης. Μικρότερα περιφερειακά γραφεία θα ξεπηδήσουν σε πιο φθηνές περιοχές, καθώς και οι εργαζόμενοι θα αναζητούν σπίτια μακριά από το κέντρο.

Μέσα στη νέα κρίση, οι εταιρείες αναζητούν νέους τρόπους να περικόψουν το κόστος και η τηλεργασία αποτελεί ιδανική λύση. Πολλά στελέχη τονίζουν την επιτυχία αυτού του, άνευ προηγουμένου, μαζικού πειράματος τηλεργασίας και το πόσο λίγο επηρεάστηκε η παραγωγικότητα καθώς εκατομμύρια εργαζόμενοι στην τεχνολογία, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, την οικονομία και άλλους τομείς αναγκάστηκαν να εργάζονται επί μήνες από το σπίτι τους. «Εάν, πριν από τρεις μήνες, κάποιος έλεγε ότι το 90% των υπαλλήλων μας θα εργάζεται από το σπίτι και όλα θα πήγαιναν ρολόι, θα απαντούσα πως αυτή είναι μια δοκιμή που δεν θα δεχθώ διότι τα ρίσκα θα ήταν πολλά», λέει ο γενικός διευθυντής της Morgan Stanley Τζέιμς Γκόρμαν.

Η αρχή…. Αν η εποχή του γραφείου τελειώνει το 2020, είναι μάλλον αμφίβολο πότε ξεκίνησε. Το 1731 η East India Company είχε «300 υπαλλήλους, γραμματείς και λογιστές που κρατούσαν στοιχεία σε μεγάλα δερματόδετα βιβλία», σύμφωνα με τον συγγραφέα Ουίλιαμ Νταλρίμπλ. Η εποχή του γραφείου γεννήθηκε όταν το να γίνει κάποιος υπάλληλος γραφείου έγινε μαζική επιδίωξη – γύρω στις αρχές του 20ού αιώνα όταν ο τηλέγραφος και ο σιδηρόδρομος συνδυάζονταν για τη λειτουργία μεγάλων εταιρειών με κεντρικά γραφεία. Τα γραφεία δημιουργήθηκαν τόσο γρήγορα τότε, σημειώνει ο Νικίλ Σαβάλ στο συναρπαστικό βιβλίο του «Cubed: Η μυστική ιστορία του εργασιακού χώρου», ώστε «οι άνθρωποι δεν ήξεραν τι να κάνουν με αυτά».

Στην πρώιμη εποχή του, το γραφείο είναι κυρίως ένα χαρτοβασίλειο – δεν είχε σκληρή σωματική εργασία όπως το εργοστάσιο, αλλά δεν ήταν και χώρος διανοουμένων. Κάθονταν σε σειρές, όπως οι γραμμές παραγωγής, απέναντι από έναν τοίχο. Το 1956 ο αριθμός των υπαλλήλων γραφείων στις ΗΠΑ πέρασε τον αριθμό των βιομηχανικών εργατών για πρώτη φορά. Τότε άρχισαν και οι πρώτες προσπάθειες να εξανθρωπιστεί ο χώρος του γραφείου.

Εκείνη τη δεκαετία μια γερμανική εταιρεία σχεδιασμού, η Quickbomer, προσπάθησε να μετατρέψει τα ατελείωτα μικρά γραφειάκια σε έναν μεγάλο χώρο με πολλές ανάσες για εκείνους που περνούσαν εκεί τόσες ώρες. Από τότε και για αρκετές δεκαετίες κράτησε η μάχη μεταξύ ιδιωτικότητας και ανοιχτών χώρων στο γραφείο.

Το 1974 ο Νόρμαν και η Γουέντι Φόρμαν σχεδίασαν το κτίριο Willis στο Ιπσουιτς, όπου οι εργαζόμενοι μπορούσαν να δουν ο ένας τον άλλο από διαφορετικούς ορόφους και υπήρχε κοινή πισίνα και roof garden. Οι ιεραρχίες μπήκαν στην άκρη. Και άλλα χαρακτηριστικά άλλαξαν. Το κάπνισμα και το ποτό έγιναν πιο σπάνια και τελικά εξορίστηκαν από τον χώρο του γραφείου.  Υπήρχαν βέβαια και τα αρνητικά: ατελείωτες συσκέψεις μέσα σε κλειστές αίθουσες. Ή τα open space γραφεία αργότερα, εκεί όπου «όλοι αισθάνονταν εκτεθειμένοι, καθώς ως πρωτεύοντα θηλαστικά αισθανόμαστε άνετα όταν καλύπτεται η πλάτη μας», όπως παρατηρεί ο σύμβουλος επιχειρήσεων Γκραντ Κάνικ.

… και το τέλος. Ετσι τώρα φτάσαμε στην εποχή της διαδεδομένης τηλεργασίας. Ισως πρέπει να αποδεχθούμε ότι το γραφείο και το σπίτι είναι διαφορετικές εμπειρίες. Η πανδημία άλλαξε την ισορροπία μεταξύ τους. Θα πηγαίνουμε στο γραφείο, αλλά όχι τόσο συχνά. Εκείνοι που έχουν περισσότερα να χάσουν είναι οι νέοι: έχουν λιγότερο χώρο στο σπίτι και περισσότερη ανάγκη από εμπειρία στο γραφείο.

Το 1956 ο Ουίλιαμ Ουάιτ περιέγραφε τον υπάλληλο γραφείου ως κάποιον που «φεύγει από το σπίτι, πνευματικά όσο και σωματικά». Σωματικά σήμερα πια, μάλλον θα περνάμε περισσότερο χρόνο στο σπίτι. Ισως επιστρέψουμε και πνευματικά εκεί.