Απέσυρε κι επέστρεφε

Οι διαμαρτυρόμενοι εκπαιδευτικοί που τώρα τους μυκτηρίζουν γιατί έγραψαν στο πανό «Απέσυρε», αντί «Απόσυρε», είναι δικαιολογημένοι διότι διατύπωσαν έτσι το ρήμα ευρισκόμενοι πιθανώς σε επαναστατικό και κυρίως λυρικό παραλήρημα αντίστοιχο του Καβάφη, που έγραψε το γνωστό ποίημα «Επέστρεφε», αντί «επίστρεφε»:

Επέστρεφε συχνά και παίρνε με

Αγαπημένη αίσθησις επέστρεφε και παίρνε με

Οταν ξυπνά του σώματος η μνήμη

Κι επιθυμία παλιά ξαναπερνά το αίμα…

Οταν λοιπόν κοτζάμ Καβάφης κάνει τέτοια αβλεψία, γιατί όχι και οι εκπαιδευτικοί – θα πεις, στην περίπτωση του Αλεξανδρινού μπορεί ίσως να δικαιολογηθεί, όχι μόνο ποιητική αδεία, αλλά και ως υπερβατό λάθος, ως ακόμα ένα πιθανό φαινόμενο έλξης (του δύο έψιλον που έπονται έλκουν και το πρώτο ιώτα και το κάνουν κι εκείνο έψιλον). Το ίδιο συνέβη με τη λέξη οβελός που έγινε με έλξη οβολός (τα δύο όμικρον αλλοίωσαν το ενδιάμεσο έψιλον και το αφομοίωσαν) – παρεμπιπτόντως, ο οβελός, όπως γνωρίζουν οι αναγνώστες, έγινε αφορμή για τη δημιουργία της λέξης «δραχμή», η οποία ισοδυναμούσε με έξι οβελούς, όσους δηλαδή μπορούσε να «(α)-δράξει» το χέρι (εκ του δράττομαι). Λέμε και δραξ (δραξ ζυμωτού γύψου) ή δράκα λωποδυτών (μια χούφτα λωποδύτες). Το αντίστροφο φαινόμενο λέγεται (αν θυμάμαι ακόμα καλά) ανομοίωση, όπως στην περίπτωση του «γρήγορα» – «γλήγορα». Επειδή στο «γρήγορα» υπάρχουν δυο ρο, ασυναίσθητα ανομοιώνουμε το ένα και το κάνουμε λάμδα για να προφέρεται η λέξη πιο εύκολα. Λέμε και «Γληγόρης», αν βιαζόμαστε.

(Αχ, πού ‘σαι Μπαμπι-νιώτη που ‘δειχνες πως θα γινόμουν άλλος).

Πάντως στη λέξη «αποσύρω» μπορείς ν’ ακούσεις κάτι σχετικό για τον Μάρκο Βαμβακάρη, που ήταν «από Σύρο», δηλαδή απ’ τη Σύρο ή απ’ τη Σύρα.

Κι ο μέγας Μάρκος που είχε πάει ως την τρίτη δημοτικού έκανε γλωσσικά σαλτανάτια και το ατού του ήταν ίσως αυτό: το ότι δεν είχε λάβει παιδεία. Εξάλλου η γλώσσα είναι κι απ’ τη φύση της ατάσθαλη – ας πούμε σε ένα τραγούδι («Τα ζηλιάρικά σου μάτια») για να κάνει ομοιοκαταληξία ο Μάρκος, αντί «σ’ αγαπώ», γράφει «σ’ αγαπεύω». Επινοεί το ρήμα «σ’ αγαπεύω» για να ταιριάξει στον στίχο με το «σε λατρεύω». Νόμιμο μες στην παρανομία του.

Σε ένα άλλο άσμα χρησιμοποιεί τη λόγια λέξη «κατακραυγή». Λέει:

Φεύγεις κι έχω μείνει μοναχός μου

Κι έχω την κατακραυγή του κόσμου…

Νόμιμο; Φυσικά. Μήπως ο Τσιτσάνης δεν βάζει το λόγιο «πέριξ», ενώ ο Σολωμός το λαϊκό «πάρεξ»; Λέει ο βάρδος: «Οταν συμβεί στα πέριξ φωτιές να καίνε, πίνουν οι μάγκες αργκιλέ». Κι ο Σολωμός: «Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;».

Ο Τσιτσάνης που ήξερε επαρκή γράμματα χρησιμοποιεί και σε άλλα τραγούδια λόγιες διατυπώσεις με αναπάντεχο τρόπο. Λέει σε ένα άσμα:

Τώρα είμαι δικασμένος δυο φορές ο δυστυχής

Από φίλο γελασμένος κι από σένα προδοθείς

Ενώ στο τραγούδι «Το κουρμπέτι», του 1952, το οποίο ερμηνεύει ο Τσαουσάκης, βάζει έναν έξοχο πλεονασμό συν τη λόγια έκφραση:

Στο μεγάλο κόλπο για να μπεις

Τις αρχές του μάγκα να τις παραδεχτείς

Κι αν παραβείς καμιά χωρίς αιτία

Θα σε δικάσουνε για «επί προδοσία»…

Αλλά το λέει κι ο σύγχρονος αγγλομαθής: «Ολα είναι υπό under control» – όπως ο έτερος ζητάει «ένα ουίσκι on the rocks χωρίς πάγο». Αυτή είναι η ομορφιά και το χαρίεν της γλώσσας που όταν πλεονάζει ή λανθάνει, ενίοτε λέει και καμιά αλήθεια (κυρίως για τον ίδιο τον ομιλούντα). Ο Μποστ, μέσα από τα θεληματικά γλωσσικά του λάθη, λέει τις αλήθειες του σαρκάζοντας την ορθοέπεια (και να έγραφε κάτι λάθος ασυναίσθητα, δεν θα το καταλαβαίναμε). Είναι και η ευλυγισία που έχει κάθε γλώσσα με τεράστια προϊστορία όπως τα ελληνικά – κι ας λέει η Ρεπούση πως η σύγχρονη ελληνική δεν έχει σχέση με την αρχαία, ενώ είναι απευθείας και εγγενώς απόγονος. Προχτές που αναφέρθηκε κάτι για μια τουρκική ακταιωρό και μετανάστες, έψαξα στα λεξικά να βρω την καταγωγή της λέξης «ακταιωρός», η οποία εμφανίζεται πρώτη φορά επί Βυζαντίου: ένας αυτοκράτορας οργάνωσε ένα σώμα στρατιωτών που φυλούσαν τις ακτές και ονομάστηκαν «ακταίωροι». Η λέξη προκύπτει απ’ το «ακτή» και «ώρη» ή «ώρα», αλλά με ψιλή, που σημαίνει «φροντίδα», «έλεγχος», «προστασία», ενώ το «ώρα» με δασεία είναι η γνωστή μονάδα του χρόνου. Με βασικό το «ώρα» ή «ώρη» με ψιλή, προέκυψαν και οι λέξεις που λέμε και σήμερα: θυρωρός (ο φυλάγων τη θύρα), πυλωρός, ακταιωρός, νεώριον (ναυς συν ώρη), αλλά και η λέξη ολιγωρώ, δηλαδή δείχνω λίγη φροντίδα, καθυστερώ. Ιδού η μαγεία και η θαυμαστή ιστορικότητα της γλώσσας – το πώς από τα αρχαία χρόνια ή «ώρη» ταξιδεύει για να «νοηματοδοτήσει» έναν σύγχρονο θυροφύλακα, έναν θυρωρό (που ίσως κάνει και face control).

Βέβαια έναν σολοικισμό μπορούμε να κάνουμε όλοι – αλλά το τυπικό λάθος είναι όχι και τόσο σημαντικό, αν σκεφτείς πως όλα μπορούν να ειπωθούν με άπειρους τρόπους σε κλίμακες απ’ τη σωστή μεν, συμβατική διατύπωση ως την υψηλή λογοτεχνία. Κάτι μπορεί να είναι γλωσσικά ορθό, αλλά να μην είναι δεόντως ευθύβολο – οπότε, εκεί, αρχίζουν να παίζουν άλλα όργανα, άλλες παράμετροι. Και υπάρχει και η ηχομιμητική της λέξης: αν, ας πούμε, με αφορμή το «απέσυρε» των διαδηλωτών – εκπαιδευτικών, πει κάποιος τη λέξη «απόσυρση», καταλαβαίνουμε, νιώθουμε, πως αθέλητα αυτά τα δύο «σ» και «ρς» που περιέχει είναι, στο άκουσμα, σαν να αποσύρει, σαν να σέρνει κάποιος κάτι. Τυχαίο; Μάλλον. Αλλά τόσο αναπάντεχα εκφραστικό μέσα από τις ζαριές των γραμμάτων.

Και μερικές φορές το λάθος, ο παραλογισμός ή το ακατανόητο μιας διατύπωσης εκφράζουν με μοναδικά εύστοχο τρόπο μιαν αλήθεια ή μια κατάσταση, όσο καμιά άλλη ορθή φράση. Οπως κάποιο βράδυ ένας αγανακτισμένος ταξιτζής μού είπε μέσα στο ταξί: «Τι τα θέλετε, κύριέ μου, είμαστε κράτος αναπόφευκτον».