Μια δύσκολη ισορροπία

Η δίκη για τον τραγικό χαμό της Ελένης Τοπαλούδη και, ιδίως, ο τρόπος με τον οποίον εκτυλίχθηκε το τελικό της στάδιο, με σημείο αναφοράς την εισαγγελική πρόταση, προσείλκυσαν το έντονο ενδιαφέρον της κοινής γνώμης.

Στο πλαίσιο του δημόσιου διαλόγου που αναπτύχθηκε, έγινε ευρύτερα γνωστό το περιεχόμενο του άρθρου 332 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, με βάση το οποίο: «Αν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας στο ακροατήριο οι δικαστικοί λειτουργοί δεν μεταχειρίζονται τα πρόσωπα που συμμετέχουν στη δίκη με τρόπο αμερόληπτο, ευπρεπή, απαθή και ψύχραιμο, διαπράττουν βαρύ πειθαρχικό παράπτωμα». Πρέπει να σημειωθεί ότι, τόσο υπό την ισχύ του προηγουμένου Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, ο οποίος περιείχε παρεμφερή διάταξη, όσο και υπό την ισχύ του παρόντος Κώδικα, είναι διαχρονικά σαφές ότι η υποχρέωση για αμερόληπτη, ευπρεπή, απαθή και ψύχραιμη συμπεριφορά αφορά τόσο τους δικαστές, όσο και τους εισαγγελείς οι οποίοι απαρτίζουν τη σύνθεση του Δικαστηρίου.

Η πρόβλεψη για μια τέτοια απαθή στάση των δικαστικών λειτουργών αποτελεί έκφραση της διαφύλαξης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αλλά και μια επιμέρους εκδήλωση της αρχής της δίκαιης δίκης (άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου – ΕΣΔΑ), η οποία επιτάσσει την εκδίκαση (και) των ποινικών υποθέσεων από ένα ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο.

Το τεκμήριο αθωότητας του κατηγορουμένου, εξάλλου, το οποίο εγκαθιδρύεται και προστατεύεται από ένα πλέγμα διατάξεων τόσο υπερεθνικού δικαίου, όσο και της εσωτερικής έννομης τάξης, είναι σαφές ότι αφορά κάθε δήλωση παράγοντα της δίκης ή και δημόσιου λειτουργού, στο μέτρο που αυτές κατατείνουν στην εκδήλωση πεποίθησης περί της ενοχής του δράστη, πριν από τον νόμιμο έλεγχο της κατηγορίας από το αρμόδιο ποινικό δικαστήριο. Δεν είναι λίγες οι φορές που το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, δηλαδή ο θεσμικός τοποτηρητής και εγγυητής του σεβασμού των δικαιωμάτων που καθιερώνει η ΕΣΔΑ, έχει κρίνει ότι η αρχή της δίκαιης δίκης παραβιάζεται από εισαγγελικές δηλώσεις που υπερβαίνουν το δικονομικό μέτρο (υπόθεση Turyev κατά Ρωσίας της 11-10-2016), αλλά και όταν η προσωπική εμπλοκή των μελών του δικαστηρίου στην υπόθεση πλήττει την αμεροληψία τους (υπόθεση Skrlj κατά Κροατίας της 11-7-2019).

Με βάση τα παραπάνω, η ψύχραιμη και απαθής συμπεριφορά, στην οποίαν ο Κώδικας Ποινικής Δικονομίας υποχρεώνει τους δικαστικούς λειτουργούς κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, αποτελεί κατάκτηση του νομικού πολιτισμού, θέτοντας το μέτρο της ακροαματικής διαδικασίας, ώστε να μη διακυβεύεται η αμερόληπτη αναζήτηση της ουσιαστικής αλήθειας και να μην εκφυλίζεται η ποινική δίκη σε σκηνικό προσωπικών αντιπαραθέσεων ή πεδίο κοινωνικοηθικών επιδιώξεων. Είναι αυτονόητο, ότι η ίδια ευπρέπεια, ψυχραιμία και απάθεια πρέπει να χαρακτηρίζουν και την εισαγγελική αγόρευση, αφενός επειδή ο εισαγγελέας είναι δικαστικός λειτουργός, εξοπλισμένος με όλες τις εγγυήσεις ανεξαρτησίας και υποχρεώσεις αμεροληψίας, αλλά και η αγόρευση του εισαγγελέα εντάσσεται στη διαδικασία στο ακροατήριο, της οποίας είναι ουσιώδες λειτουργικό τμήμα.

Την ίδια στιγμή πρέπει να γίνει κατανοητό ότι ο εισαγγελέας, στην ελληνική έννομη τάξη, δεν «εκπροσωπεί το θύμα», ούτε ασφαλώς αναλαμβάνει το έργο της μεταφοράς του κοινού περί δικαίου αισθήματος στην αίθουσα του δικαστηρίου. Η πλευρά του θύματος, όπως ακριβώς είχε γίνει και στη συγκεκριμένη δίκη, μπορεί να επιλέξει και να διορίσει δικό της συνήγορο. Ο εισαγγελέας, εκ του νόμου, εισάγει την κατηγορία και, εισηγούμενος προς το Δικαστήριο με τα εφόδια που του παρέχει η δικονομία, αναζητεί την ουσιαστική αλήθεια. Εξ ου και οφείλει να προτείνει την απαλλαγή του κατηγορουμένου, εάν δεν πειστεί για την ενοχή του, όπως συχνά συμβαίνει στις δικαστικές αίθουσες.

Η ποινική δίκη είναι μια οριακή συνθήκη. Οσο σκληρό αποτύπωμα κι αν άφησε στον κόσμο η πράξη για την οποίαν κατηγορείται κανείς, όσο πόνο κι αν συναντά το βλέμμα του δικαστή στα πρόσωπα του ακροατηρίου, όσο αήθης κι αν είναι η ίδια η συμπεριφορά του κατηγορουμένου, ο δικαστής και ο εισαγγελέας πρέπει να απονέμουν δικαιοσύνη ενσαρκώνοντας τον ίδιο τον πολιτειακό θεσμό. Οχι ικανοποιώντας το «κοινό αίσθημα», το οποίο δεν έχει καμία απολύτως θέση μέσα στο ακροατήριο του ποινικού δικαστηρίου. Οι δίκες είναι δημόσιες ώστε να υπόκειται σε διάχυτο έλεγχο η νομιμότητα της διαδικασίας και να εξασφαλίζεται η αμεροληψία του δικαστηρίου – όχι για να τέρπεται το κοινό από το θέαμα της δίκης.

Πρέπει, πραγματικά, να βρούμε το σθένος αλλά και την ωριμότητα που απαιτούνται ώστε, ως κοινωνία, να προσεγγίζουμε τα ζητήματα αυτά με μια πιο περιεκτική συναντίληψη, που περιλαμβάνει τον αυτονόητο σεβασμό σε ό,τι αποτελεί κεκτημένο του νομικού πολιτισμού. Πρέπει οι βασικές αρχές που συνθέτουν αυτή τη σύνθετη πολιτισμική κατάκτηση, της δίκαιης δίκης, να εμπεδωθούν και στο επίπεδο του καθημερινού δημόσιου λόγου και της ευρύτερης κοινωνικής συνείδησης. Η «κοινή γνώμη», όπως και η πλειοψηφία, δεν είναι ένας αυτόματος μηχανισμός εύρεσης του σωστού. Η πλειονότητα των πολιτών, όταν εκφράζεται εκτός των δημοκρατικών θεσμών, στην καθημερινότητα, επηρεασμένη από εσφαλμένη ή ελλιπή πληροφόρηση, από κίτρινα μέσα ενημέρωσης και από ιδιοτελείς λαϊκιστές, από φανατικούς και από ανεύθυνους δημαγωγούς και λαοκόλακες, δεν αποτελεί σώμα της πολιτείας που νομιμοποιείται να παρεμβαίνει, αλλά προσομοιάζει με όχλο που πρέπει να εμποδίζεται. Το περίφημο «κοινό περί δικαίου αίσθημα» είναι χρήσιμο μέγεθος όταν νομοθετούμε, όταν εν ηρεμία επιλέγουμε ηθικές συμπεριφορές, αλλά οδηγεί στον νόμο του Λυντς όταν υποδαυλίζεται συναισθηματικά και εκφράζεται εν θερμώ, καθ’ υπόθεσιν. Το Σύνταγμα και οι Νόμοι είναι τα εργαλεία της Δημοκρατίας για να διασφαλιστούν τα δικαιώματα του καθενός μας, κατά κανόνα εναντίον της συγκυριακής επιθυμίας της πλειονότητας. Ομως, η Δημοκρατία μπορεί να εμποδίζει την αυθαιρεσία της πλειονότητας, μόνο αν υπάρχει μια σθεναρή μειονότητα ψύχραιμων και υπεύθυνων πολιτών που θα αντιστέκεται στις κραυγές και θα προσπαθεί να εξορθολογίσει τον δημόσιο λόγο, να αναδείξει το σημαντικό και το ηθικά και δημοκρατικά επιβεβλημένο έναντι της πρόσκαιρης αντίδρασης του θυμικού των πολλών. Η ευθύνη των νομικών και των δημοσιολογούντων πολιτών, ιδίως αυτών που ο λόγος τους έχει απήχηση, είναι μεγάλη. Οφείλουν να βρίσκουν το θάρρος να υψώνουν φωνή αντίθετη με τις ιαχές του πλήθους, όπως και να μην υποκύπτουν στον πειρασμό να φωνάζουν μαζί του για να κερδίσουν την εύνοιά του. Οφείλουν να διακηρύττουν το σωστό, να προσπαθούν να πείσουν και όχι να αρέσουν.

Ο Αντύπας Καρίπογλου και ο Νίκος Δ. Βιτώρος είναι δικηγόροι