Εχθρός, αντίπαλος, απειλή, φίλος

Η εποχή του Ψυχρού Πολέμου υποστήριξε μια πολιτικο-στρατιωτική ορολογία που αντανακλά τον τρόπο σκέψης αιώνων. Οχι η ειρήνη, αλλά ο πόλεμος ήταν «ψυχρός». Οι συμβατικές και μη επιλογές ενός πιθανού πολέμου υπαγόρευαν την αντίληψη του «εχθρού» για εκείνους που βρίσκονταν στις αντίθετες πλευρές της πόλωσης. Παρομοίως, οι ηγέτες προπαγάνδιζαν στις μάζες διφορούμενους «εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς» για να εδραιώσουν την πολιτική εξουσία σε όλη την κοινωνία.

Καθώς ο Ψυχρός Πόλεμος συρρικνώθηκε στο προσκήνιο εξαφανίζοντας την ασάφεια, επινοήσαμε έναν άλλο όρο, αυτόν του «αντιπάλου». Ο όρος αυτός ήταν μια ευγενική έκφραση για να υπονοήσει μία άλλη. Ο αντίπαλος είναι ένας τύπος ανταγωνιστή που δεν είναι ακριβώς εχθρός, αλλά κάποιος που έχει αντίθετα συμφέροντα. Τότε ο φίλος σας θα μπορούσε επίσης να είναι αντίπαλος.

Το περιβάλλον μετά τον Ψυχρό Πόλεμο – οι πολυεθνικοί πόλεμοι, η πολυπλοκότητα της διάλυσης της ΕΣΣΔ και της διαχείρισής της, η καταπολέμηση της τρομοκρατίας – συνέπεσε με την έννοια της παγκοσμιοποίησης. Τα κράτη εμφανίστηκαν να μην ανταποκρίνονται στους νέους τύπους κινδύνων και απειλών.

Τότε έπρεπε να επινοηθεί ένας άλλος όρος: η απειλή! Η απειλή μπορεί να περιλαμβάνει όχι μόνο αυστηρά κινδύνους αναφορικά με την ασφάλεια, αλλά και ήπιες μορφές απειλών της παγκοσμιοποίησης. Ηπια απειλή θα μπορούσε να έχει τη μορφή της παράνομης μετανάστευσης, της φτώχειας, των φυσικών καταστροφών, των οικονομικών κρίσεων, της τρομοκρατίας, του ριζοσπαστισμού κ.λπ. Είναι ενδιαφέρον ότι τα κράτη είχαν επικεντρώσει περισσότερο στις απειλές για την ασφάλεια και όχι στις πιο ήπιες, παρόλο που οι ήπιες απειλές θα μπορούσαν να καταστρέψουν ανθρώπινες ζωές, κοινωνίες, κράτη και την ανθρωπότητα στο σύνολό της.

Αφού σχεδιάσουμε το περίγραμμα του πώς μετασχηματίστηκαν οι έννοιες του εχθρού, του αντιπάλου και της απειλής, ας τις εφαρμόσουμε στις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας. Η ελληνική αντίληψη ήταν, και μάλλον εξακολουθεί να είναι, ότι «η απειλή προέρχεται από την Ανατολή!», συγχωνεύοντας στην πραγματικότητα τον εχθρό, τον αντίπαλο και την απειλή σε ένα σύνθημα. Η Τουρκία, από την άλλη πλευρά, είχε την εμπειρία μιας «στρατηγικής παρακολούθησης και αντιμετώπισης» σε σχέση με τις εξελίξεις στη Μεσόγειο και στο Αιγαίο.

Φυσικά, και οι δύο χώρες συσσώρευσαν περισσότερες δυνάμεις και απέτρεψαν την άλλη πλευρά. Τελικά και οι δύο χώρες αγνόησαν τις πρόσφατα αναδυόμενες ήπιες απειλές που θα μπορούσαν να επηρεάσουν ολόκληρο το σύστημα στο οποίο θα μπορούσαν να επιβιώσουν μόνο αυτοί που συνεργάζονταν. Ποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι μια οικονομική κρίση μετά τον COVID-19 δεν θα μπορούσε να επηρεάσει εν τω μεταξύ την Τουρκία ή την Ελλάδα; Ενα άλλο παράδειγμα, ένας σεισμός στο Αιγαίο κινητοποιεί τους θεσμούς και των δύο χωρών αγνοώντας διεκδικήσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Συνολικά, ο μεταμοντέρνος χαρακτήρας των απειλών επιβάλλει «φιλία και συνεργασία» αντί ανταγωνισμό και αλληλοκατηγορίες. Οταν εκδηλωθούν οι ήπιες απειλές τα κράτη είναι είτε μόνα ώστε να δεχθούν την ήττα απέναντι στη φύση είτε συνεργάζονται για να ξεπεράσουν τις συνέπειες. Τότε η Ελλάδα και η Τουρκία πρέπει να μάθουν πώς να βρίσκουν κοινό έδαφος και να διαχειρίζονται  τις επικείμενες ήπιες απειλές.

Ο δρ Μουράτ Ασλάν είναι διδάσκων στο πανεπιστήμιο Hasan Kalyoncu και αναλυτής σε θέματα ασφαλείας