Η σύμπλευση του δραματικού με το κωμικό

Το μυθιστόρημα «Μάρτυς μου ο Θεός» (εκδ. Μεταίχμιο), το λέμε εξαρχής, είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον, ολοκληρωμένο, περιεκτικό, σπαρταριστό, παράλληλα δραματικό, εν τέλει χιουμοριστικό έργο, που έλκει την καταγωγή του από Τσιφόρο και Ψαθά, μπορεί και απ’ τη «Φανταστική περιπέτεια», του Αλέξανδρου Κοτζιά. Διότι, πράγματι, ο ήρωας με το μελό όνομα Χρυσοβαλάντης, πρώην λιθογράφος, άνεργος, θρήσκος, μισογύνης, ξενοφοβικός, ρατσιστής, αντιδραστικός και πάνω απ’ όλα πατριώτης, κατέχει μιαν αλήθεια, όπως όλοι οι ψυχωσικοί, η οποία είναι μόνο δική του και καμία σχέση δεν έχει με την καθημερινότητα.

Οι ψυχωσικοί, όσοι δηλαδή έφτασαν στον βυθό των ψυχολογικών προβλημάτων, θέτουν προβληματισμούς προς διερεύνηση με τον στρεβλό τρόπο που σκέφτονται, σου δίνουν την εντύπωση πως διατυπώνουν απόψεις με το όνομά τους, σχεδόν σε πείθουν για την αληθοφάνεια των λεγομένων τους, στην ουσία όμως λίγο αν το δει κανείς διαφορετικά, αντιλαμβάνεται την άρρωστη και γι’ αυτό λειψή προσέγγιση των γεγονότων. Τι θέλω να πω: ο Χρυσοβαλάντης είναι πράγματι άνεργος, όχι μόνο γιατί ήρθαν οι ξένοι και μας πήραν τις δουλειές, αλλά γιατί ο ίδιος αδυνατεί, παρόλο που το θέλει πολύ, να αντεπεξέλθει σε συνθήκες μισθωτής εργασίας: με ωράρια, αφεντικά, συναδέλφους, σχέσεις με την πιάτσα κ.τ.λ.

Είναι θρήσκος, ανταμώνοντας πνευματικούς της Εκκλησίας, γιατί θέλει να σώσει την ψυχή του από αμαρτίες που κάνει και όχι γιατί πιστεύει σε ένα θεϊκό σύστημα που οι ανθρώπινες δυνάμεις αδυνατούν να το αντιληφθούν. Πιστεύει ότι όλες οι γυναίκες είναι πόρνες, γιατί ο ίδιος έρχεται σε επαφή μόνο με αυτές και όχι γιατί, όπως θα ήταν φυσικό, γνωρίζει τη γυναικεία φύση. Είναι ξενοφοβικός γιατί για να πλησιάσεις κάποιον που ψάχνει τα σκουπίδια, πρέπει να ξεπεράσεις πολλές αναστολές κι όχι μόνο γιατί, όπως σκέφτεται συντηρητικότατα, κουβαλάει επάνω του ένα σωρό ασθένειες.

Τέλος, είναι ρατσιστής, γιατί πιστεύει πως η ελληνική φυλή είναι ανώτερη απ’ όλους αυτούς τους τριτοκοσμικούς που κατοικοεδρεύουν στη χώρα μας κι όχι μόνο, γιατί μισεί θανάσιμα οτιδήποτε μη ελληνικό, το αντίστροφο δηλαδή από αυτό που δείχνουν οι συναναστροφές του με αμφιβόλου ηθικής δίμετρες, από Ανατολική Ευρώπη προερχόμενες.

ΕΝΑΣ ΑΡΝΗΤΙΚΟΣ ΗΡΩΑΣ. Κι εδώ είναι ώρα να θέσουμε το πρώτο σημαντικό ερώτημα: Οταν έχουμε έναν τόσο αρνητικό ήρωα, όταν έχουμε μια τόσο φαιδρή προσωπικότητα, όταν τίποτα το θετικό δεν βγαίνει από έναν άρρωστο πρωταγωνιστή, όταν όλα τα εξαγόμενα μοιάζουν γκρίζα από μια φιγούρα μυθιστορηματική που συνεχώς ξεφεύγει, ποιος ο λόγος να ασχοληθούμε μαζί του, ποια η αιτία να διαβάσουμε τα κατορθώματά του; Το ξεκαθαρίζω αμέσως: ο Τσίτας δεν έχει στόχο συμβουλευτικό. Δηλαδή, δες τα αρνητικά αυτού του ανθρώπου, και πράξε ακριβώς τα αντίθετα, προκειμένου να είσαι καλός. Ούτε όμως και παιδευτικό, όπου διά της ακριβώς αντίθετης πλεύσης να χτιστεί ένας χαρακτήρας θετικός ή τουλάχιστον μάλλον θετικός. Το αντίθετο, επιθυμεί να κινητοποιήσει το θυμικό του αναγνώστη, να δραστηριοποιήσει το συναίσθημα, να λειτουργήσει η ψυχαγωγία, κι επιπλέον με δύο τρόπους εκφοράς που χωράνε από την ακραία και δραματική εκδοχή έως την πλήρη γελιοποίηση ενός ανθρώπου ο οποίος για το μόνο που δεν ευθύνεται είναι η ψυχασθένειά του, ο συγγραφέας σχεδόν ως χειρουργός, σχεδόν ως χαρτογράφος απεικονίζει τον ψυχικό και σωματικό πόνο μιας προσωπικότητας, που κυριολεκτικά στα χέρια του καταρρέει.

Γιατί, όπως άπειρα παραδείγματα που από τον πεζό λόγο γνωρίζουμε, οι συγγραφείς αγαπάνε ή μισούνε – αδιάφορο – τα δημιουργήματά τους έως την τέλεια απογύμνωσή τους. Έως την ακραία χυδαιότητά τους, όχι γιατί οι ίδιοι βγάζουν κάποια απωθημένα,  αλλά γιατί η λογοτεχνία που αξίζει τον κόπο να πάει όσο μπορεί μακρύτερα, ξεπερνά όρια και συνθήκες, ξεπερνά ορίζοντες και φραγμούς, ρίχνει τοίχους και τείχη, ιστορεί ακραίες καταστάσεις, και τελικά, αφού δρομολογήσει τη φρικιαστική αυτή εμμονή, μετέρχεται όλων των μεθόδων προκειμένου το αποτέλεσμα να αποπνέει μια εντελώς πρωτότυπη γεύση.

ΔΙΠΛΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Βέβαια μη νομίσει κανείς πως ο Χρυσοβαλάντης χάνεται απροστάτευτος στα χέρια ενός «δήμιου» που τον εμπνεύστηκε ή ότι τα γεγονότα που περιγράφει είναι τόσο μαύρα και ερεβώδη· πάντως τα πράγματα φτάνουν μέχρι το τέλος. Μέχρι δηλαδή την επίσημη εκδήλωση των συμπτωμάτων της ύπουλης ψυχικής ασθένειας κι όχι μόνο, λυπάται για την τύχη του, αλλά παράλληλα δεν τον αγνοεί, παραθέτοντας τις νοσηρές του αλήθειες, παίζοντας ένα διπλό παιχνίδι στις σχέσεις συγγραφέα-πρωταγωνιστή, που είναι πάντοτε συγκρουσιακή.

Πιάνομαι από τις τελευταίες λέξεις, για να θέσω το δεύτερο και εξίσου σημαντικό ερώτημα: Εχει ο Τσίτας τα εφόδια, το ταλέντο, την κρίση, την πείρα και την εμπειρία, τη λογοτεχνική κτήση ώστε να πετύχει μια τέτοια σχέση ανάμεσα στον ίδιο και τον ήρωά του; Απαντάω ευθέως πως ναι. Χωρίς πολλά πολλά, εισέρχεται στον χώρο της εκτενούς φόρμας σχεδόν τροπαιούχος. Σπάνια συναντά πια κανείς στις μέρες μας τόσο ζωντανό δημιούργημα. Τόσο επιβλητικό λόγο, τόσο πρωτοποριακή τεχνική, τόσο επιτυχημένη σύμπλευση του δραματικού με το κωμικό, τόσο βαθύ ψυχικά εκτόπισμα, τόσο εμβληματική σύμπλευση νοσηρών και πνιγηρών ειδώλων και συνάμα τόσο ρεαλιστικών παραμέτρων που εστιάζονται γύρω από έναν ήρωα, χωρίς ο ίδιος όμως να μπορεί να τις αντιληφθεί.

Ο Χρίστος Παπαγεωργίου είναι ποιητής και κριτικός λογοτεχνίας.