Νυχτερινές σκέψεις ενός φυσικού σε περιορισμό/λοχεία

Γράφω αυτές τις γραμμές σε περιορισμό στην Πίζα, κοντά στο Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Βαρύτητας όπου η αντένα βαρυντικών κυμάτων Virgo, μαζί με τις αντίστοιχες LIGO στις ΗΠΑ ανακάλυψαν τα βαρυντικά κύματα που προέρχονται από την κοσμική σύντηξη μελανών οπών ή αστέρων νετρονίων  (Νομπέλ Φυσικής, 2017), φέρνοντας και πάλι στη συζήτηση τη φύση του χώρου, του χρόνου και της ύλης, τονίζοντας ταυτόχρονα τον ρόλο των μέσων επικοινωνίας, δεδομένου ότι η ανίχνευση των κοσμικών διαδικασιών έγινε με «αγγελιαφόρους» βαρυντικά κύματα.

Αναγκαστήκαμε πρόσφατα να σταματήσουμε τη λειτουργία τους για να προστατέψουμε τους εργαζομένους. Το κάναμε με πόνο καρδιάς γιατί ο περιορισμός είχε μειώσει κατά 30% τον περιβαλλοντικό θόρυβο, δημιουργώντας ιδανικές συνθήκες ανίχνευσης των απειροελάχιστων κοσμικών σημάτων, αφού προϋπόθεση της ανίχνευσής τους είναι ακριβώς ο έλεγχος αυτού του θορύβου. Θυμήθηκα τα λόγια του F. Dyson: «Η διατήρηση της ζωής δεν είναι τελικά θέμα ενέργειας αλλά θέμα διατήρησης του σημαίνοντος πάνω από τον περιβάλλοντα θόρυβο».

Η αγγλογαλλική λέξη confinement σημαίνει περιορισμό αλλά επίσης λοχεία, την κατάσταση της εγκύου πριν από τη γέννα. Δεν υπάρχει λοιπόν περιορισμός στον χώρο που να μην «εγκυμονεί» αλλαγές. Ο Σαίξπηρ και ο Νεύτων έγραψαν τα σπουδαιότερα κομμάτια του έργου τους, σε περιορισμό, από τις πανούκλες του 1606 – 1665. Ο Νεύτων ιδιαίτερα έθεσε τον απόλυτο χώρο και χρόνο, το «Αισθητήριο του Θεού» (Sensorium Dei), σαν κάδρο δράσης της βαρύτητας. Η επιστημονική πρόοδος ήταν εκπληκτική, αλλά παρ’ όλα αυτά δεν μπορούσε να εξηγήσει την αμοιβαία έλξη των σωμάτων. Θα έρθει ο Αϊνστάιν, για να εξηγήσει τη βαρύτητα σαν διαμόρφωση του περιβάλλοντος χωρο-χρόνου από τη μάζα/ενέργεια ενός σώματος και τη βαρυντική έλξη ως μετακίνηση ενός σώματος μέσα στον χώρο που διαμορφώθηκε από ένα άλλο. Αργότερα, για την Κβαντομηχανική, ο χωροχρόνος γίνεται μια δευτερεύουσα ιδιότητα της αλληλεπίδρασης των ατόμων. Στα καθ’ ημάς, η αγάπη της μάνας και του παιδιού δημιουργούν τον μεταξύ τους χώρο. Ο χωροχρόνος, από απόλυτος στον Νεύτωνα και σχετικός στον Αϊνστάιν, μετατρέπεται σχεδόν σε επιφαινόμενο στην Κβαντομηχανική.

Αλλά και στην ελληνική γλώσσα υπάρχουν πολλοί τρόποι να περιγράψεις μια χωρική διάταξη: με τη λέξη χώρος, πλαίσιο δια-χωρισμού δύο αντικειμένων, τη λέξη τόπος που περιγράφει το σύνορο/όριο ενός αντικειμένου («γυρνώ στον τόπο μου»), τις λέξεις κενό και άπειρο που υπονοούν την υφή του περιέχοντος κ.λπ. Θα μπορούσε κανείς να αναπτύξει την ίδια πολλαπλότητα εννοιών και για τη χρονική αλληλουχία (χρόνος, ρυθμός, καιρός, αιών,…) η την οντολογία των θεμελιωδών μονάδων που μπορούμε να θέσουμε είτε ως «άτομα σε αέναη σύγκρουση» είτε ως «ρυθμούς διέγερσης ενός κοινού πεδίου», όπως ίσως ήταν η πραγματική ιδέα του Δημόκριτου κατά τον Heinz-Wismann.

Σε τι μπορούν να μας διδάξουν αυτές οι επστημονικο-ετυμολογικές αναδρομές για τον κοινωνικό χώρο μετα τον κορωνοϊό; Κλεισμένοι στα σπίτια μας , σαν μονάδες χωρίς πόρτες και παράθυρα θα ‘λεγε ο Λάιμπνιτς, γίναμε μήπως τελικά η εφιαλτική επαλήθευση του οράματος της κυρίας Θάτσερ: «Τι σημαίνει κοινωνία δεν το γνωρίζω, εγώ βλέπω μόνο άτομα και τις οικογένειές τους».

Τον ρόλο της ανασύστασης του κοινωνικού χώρου ανέλαβαν τα μαζικά ή διάσπαρτα μέσα επικοινωνίας, παίρνοντας τη θέση της θρησκείας ή των ιδεών του Διαφωτισμού στη δημιουργία της εθνικής ενότητας. Οι μεγαλύτεροι από εμάς, μένουν κολλημένοι μπροστά στις τηλεοράσεις που εκπέμπουν πανομοιότυπα πατερναλιστικά μηνύματα, συνοδευόμενα με την αποκαλυπτική εικόνα του κενού χώρου άδειων δρόμων και πόλεων. Εχουμε εδώ την εικόνα ενός Νευτώνιου απόλυτου χώρου, που το Sensorium Dei μετατράπηκε σε Sensorium Potestas (Αισθητήριο Εξουσίας).

Ανήκοντας σε εύθραυστη κατηγορία, θα ήμουν ο τελευταίος που θα έκρινε την αναγκαιότητα των μέτρων περιορισμού. Αυτό που με ανησυχεί είναι ο πειρασμός να γίνει αυτή η μορφή διακυβέρνησης αιτιολογημένα μόνιμη, Sensorium Auctoritas (Αισθητήριο Αυθεντίας) για να γίνει διαχειρίσιμη η οικονομική κρίση που θα ακολουθήσει. Συνδυάζοντας έτσι τις δύο αρχές (Auctoritas, Potestas) της Μεσαιωνικής εξουσίας, σε αντικατάσταση του μεταφυσικού ιδεολογήματος του «Αόρατου χεριού της Αγοράς».

Για τους νεότερους, η οθόνη του κινητού παίρνει την ετυμολογική της έννοια, λινό κάλυμμα της πραγματικότητας, screen/ecran παραπέτασμα και όχι πρόσβαση σε αυτή. Ολες οι αισθήσεις, όραση, ακοή, αφή, γίνονται μέσα επικοινωνίας με την οθόνη και όχι τον κόσμο. Η ομοιομορφία του ενός μηνύματος αντικαθίσταται από την πολλαπλότητα ανταλλαγής των μηνυμάτων που δυσκολεύουν εξίσου την αυτονομία του υποκειμένου. Ο τεχνητά ενοποιημένος χώρος, προϊόν καθημερινής επανάληψης του ίδιου μηνύματος και οι πολλαπλοί δυνητικοί (virtual) κόσμοι των κοινωνικών μέσων, βλάπτουν εξίσου τη δυνατότητα της κριτικής σκέψης.

Κατόπιν, ο περιορισμός, ήταν ίσως ευκαιρία να ξανα-ανακαλύψουμε τους τοπικούς ρυθμούς της οικογενειακής ζωής, ρυθμούς που θυσιάσαμε  στους ρυθμούς της εργασίας. Προς το παρόν, έχουμε καταφέρει το αντίθετο: μεταφέραμε τους ρυθμούς εργασίας στο σπίτι, επιταχύνοντας/διαστέλλοντας τη διάρκειά τους. Η κρίση μάς αναγκάζει τελικά να ξαναδούμε την προβληματική ενσωμάτωση χώρων, ρυθμών και σχέσεων της καθημερινής ζωής και εργασίας με την εθνική/παγκόσμια πολιτική. Η σημερινή διαμάχη αντιπολίτευσης – κυβέρνησης γύρω από την τηλεργασία και την τηλεκπαίδευση αφορά ένα κεντρικό πρόβλημα που θα απασχολήσει τη μετά ιόν κοινωνία και αφορά κεντρικές θέσεις για το πώς θα δούμε τη σύνδεση μεταξύ των ανθρώπων σε συνδυασμό με την παραγωγικότητα.

Σε μια από τις συνεντεύξεις του ο Καστοριάδης λέει: «Η πολιτική προϋποθέτει δύο ικανότητες που δεν έχουν εγγενή σχέση. Το πρώτο είναι η τέχνη του να έρθεις στην εξουσία. Η δεύτερη είναι να γνωρίζεις πώς να κυβερνάς» και καταλήγει ότι οι περισσότεροι πολιτικοί σήμερα γνωρίζουν καλά το πρώτο, ενώ το δεύτερο  αφήνεται σε κομματικούς μάνατζερ. Τα φέρνει όμως ενίοτε ο καιρός και εμφανίζεται μια κρίση. Ετσι μετά τη δαιμονοποίηση των αντιπάλων ή την εξίσου φαντασιακή αντιπαραδειγματικη (counterfactual) αναφορά στα «πολλαπλά σύμπαντα» του τύπου «αν ήμουν εγώ στην εξουσία θα ήταν καλύτερα», φτάνουμε στην επίκληση των ειδικών επιστημόνων ως στήριγμα Αυθεντίας.

Στο άλλο άκρο, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης είχαν δει σωστά την κοινωνία σαν μια πολύπλοκη αλληλοσύνδεση τοπικών δομών οργάνωσης που δεν επιτρέπουν τις εύκολες γενικεύσεις. Ο πραγματικός κυβερνήτης, στoν «δεύτερο Πλου» λαμβάνει υπόψη του τις συνθήκες της θάλασσας, χωρίς αυθαίρετες και περιττές απλοποιήσεις που ίσως χρησιμεύουν στη γοητεία του πληρώματος αλλά όχι στην πλοήγηση.