Οι προκλήσεις της μεθεπόμενης μέρας

Η πανδημία του COVID-19 ήταν ένα ισχυρό σοκ για την ανθρωπότητα, που ανέτρεψε βίαια όλες τις οικονομικές προβλέψεις και πολιτικούς σχεδιασμούς. Αν δεχτούμε το αισιόδοξο σενάριο, δηλαδή ότι τα χειρότερα πέρασαν και η εξάπλωση του ιού είναι πλέον διαχειρίσιμη, η προσοχή στρέφεται σε όσα θα αφήσει πίσω της αυτή η κρίση την επόμενη μέρα.

Κατ’ αρχάς, είναι σαφές ότι τα περιοριστικά μέτρα δεν μπορούν να διατηρούνται επ’ αόριστον, αφού κάτι τέτοιο θα προκαλούσε οικονομική καταστροφή. Οταν οι άνθρωποι δεν εργάζονται δεν υπάρχει παραγωγή και χωρίς παραγωγή δεν δημιουργούνται εισοδήματα. Οσο παρατείνονται τα περιοριστικά μέτρα τόσο περισσότερο επιβαρύνεται η οικονομία, μειώνονται τα εισοδήματα και αυξάνεται η ανεργία. Συνεπώς η σταδιακή τους άρση είναι ευνόητη, ακόμα κι αν ο κίνδυνος αναζωπύρωσης παραμένει υπαρκτός αλλά περιορισμένος.

Ομως ακόμα και μετά την πλήρη άρση των μέτρων, η γρήγορη επαναφορά της οικονομίας στα «φυσιολογικά» της επίπεδα δεν είναι καθόλου δεδομένη. Αυτό οφείλεται στο φαινόμενο της υστέρησης που παρουσιάζουν κάποιες οικονομικές μεταβλητές που αργούν να επιστρέψουν στα προηγούμενα επίπεδα μετά από κάποια σημαντική διαταραχή – ενίοτε δεν επιστρέφουν ποτέ. Αν μάλιστα υπάρξουν μεταβολές στην καταναλωτική συμπεριφορά, αυξημένη αβεβαιότητα στη λήψη επενδυτικών αποφάσεων και περιορισμένες διεθνείς μετακινήσεις και εμπόριο, τότε οι οικονομικές συνέπειες της πανδημίας ενδέχεται να παραμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Με βάση τα παραπάνω, είναι μάλλον αυτονόητο ότι θα πρέπει να υιοθετηθούν ενεργές οικονομικές πολιτικές ώστε να αντιμετωπιστούν καλύτερα οι οικονομικές συνέπειες της πανδημίας. Τα δημοσιονομικά μέτρα που έχουν ληφθεί μέχρι τώρα, κυρίως οι μεταβιβάσεις και οι αναστολές φόρων, δεν έχουν άμεση επίδραση στη συνολική δαπάνη και στο ΑΕΠ. Η συγκράτηση της ύφεσης θα απαιτήσει επεκτατικές πολιτικές αύξησης των δημόσιων δαπανών με αγορές αγαθών και υπηρεσιών, δηλαδή δημόσια κατανάλωση και επένδυση.

Τέτοιες πολιτικές είναι σίγουρο ότι θα επιδεινώσουν δραματικά τα δημόσια οικονομικά προκαλώντας υψηλό έλλειμμα και χρέος. Αυτό θα αποτελέσει μια σημαντική πρόσκληση, ιδιαίτερα για την Ευρωπαϊκή Ενωση, που θα πρέπει να προσφέρει ένα δίκτυ προστασίας στις πιο ευάλωτες χώρες που δεν έχουν τα δημοσιονομικά περιθώρια να ασκήσουν τις απαραίτητες επεκτατικές πολιτικές. Σε πρώτη φάση θα πρέπει να διασφαλιστούν τα χρηματοδοτικά εργαλεία και η χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων και στη συνέχεια να δοθούν τα χρονικά περιθώρια ώστε να αποκαταστήσουν τη δημοσιονομική ισορροπία με ομαλό τρόπο. Διαφορετικά, αν οι ευάλωτες χώρες αφεθούν εκτεθειμένες στην αβεβαιότητα των αγορών και αναγκαστούν να ακολουθήσουν βίαια προγράμματα προσαρμογής, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα βρεθούμε μπροστά σε μια νέα ευρωπαϊκή κρίση χρέους.

Δυστυχώς, η μέχρι τώρα στάση της Ευρώπης είναι απογοητευτική καθώς παραμένει εγκλωβισμένη στις παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές πιστωτών – οφειλετών και αδυνατεί να δείξει την απαιτούμενη αλληλεγγύη και αποφασιστικότητα. Αν αποτύχει να διαχειριστεί και αυτή την οικονομική κρίση με συλλογικά αποδεκτό τρόπο, το πλήγμα στην αξιοπιστία της θα είναι τεράστιο, όπως και η ενίσχυση των εθνικιστικών απόψεων που αμφισβητούν συνολικά τη χρησιμότητά της.