Η πανδημία ως δεύτερη ευκαιρία

Ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ το είχε πει τόσο ωραία σ’ εκείνη την ιστορική του συνέντευξη στον Εουτζένιο Σκάλφαρι, στη «Ρεπούμπλικα», το μακρινό 1981: τα κόμματα δεν κάνουν πια πολιτική, έλεγε. Δεν συγκρούονται για ιδέες και πολιτικά προγράμματα. Δεν έχουν καν, καλά καλά, ιδέες και προγράμματα. Εχουν μετατραπεί σε «μηχανισμούς εξουσίας και πελατείας», που «καταλαμβάνουν το κράτος» και διανέμουν υλικό ή φαντασιακό μέρισμα εξουσίας, διευθετούν συμφέροντα, ακόμη και αντιφατικά συμφέροντα, διαφθείρουν ψηφοφόρους.

Αργότερα, η πολιτική επιστήμη τυποποίησε αυτό που προφητικά διατύπωνε ο Μπερλινγκουέρ στην έννοια του «κόμματος-καρτέλ». Του κόμματος που αναπαράγεται ως κόμμα εξουσίας μέσω του κράτους, το οποίο κομματικοποιείται την ώρα που το κόμμα κρατικοποιείται – όταν παράλληλα δεν «ιδιωτικοποιείται» επιπλέον. Το μοντέλο ευδοκιμεί σε πολλά εθνικά περιβάλλοντα. Ασφαλώς και στην Ελλάδα. Ηταν η αρρώστια που έτρωγε από μέσα, σαν καρκίνος, το δημοκρατικό θαύμα της Μεταπολίτευσης, στον μακρύ χρόνο της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας. Κι ήταν η βασική αιτία της χρεοκοπίας του 2009, όταν στο περιβάλλον της διεθνούς κρίσης έφθασε στα όριά του ένα σύστημα ιδιωτικής και συντεχνιακής ιδιοποίησης του κράτους, του Δημοσίου, το οποίο διηύθυναν και στο οποίο αιχμαλωτίστηκαν τα κόμματα εξουσίας της Μεταπολίτευσης.

Κι ύστερα ήρθε η κρίση. Στο περιβάλλον της οποίας η κλασική διαδικασία αναπαραγωγής των κομμάτων εξουσίας μέσω της συμμετοχής-συνενοχής τους σε μια διαδικασία ιδιοποίησης του Δημοσίου (που αποστράγγισε το δημόσιο ταμείο) ήταν αδύνατον να συνεχιστεί. Σε αυτό το φόντο συντελέστηκε ο μεγάλος πολιτικός σεισμός του 2012 και, στη συνέχεια, η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία.

Ηταν μια στιγμή κρίσιμη, μια ευκαιρία. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, η ευκαιρία χάθηκε όταν στο εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ, το 2012 και κατόπιν, κυριάρχησε η άποψη πως η κρίση ήταν ευκαιρία ανόδου στην εξουσία, εύκολης πολιτικά και πνευματικά άκοπης ανόδου στην εξουσία, όχι αμφισβητώντας το μοντέλο που είχε χρεοκοπήσει, επιδιώκοντας τη μεταρρύθμισή του, αλλά κολακεύοντας τους αγανακτισμένους «πελάτες» του συστήματος που ζητούσαν την όπως όπως αναστήλωσή του. Σε αυτήν τη βάση, άλλωστε, συμπήχθηκε και η συμμαχία με τους ΑΝΕΛ του Καμμένου. Συμμαχία που προεξοφλούσε πως η ευκαιρία θα πήγαινε χαμένη και σηματοδοτούσε, επίσης, την επικράτηση στο εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ της τάσης που υποστήριζε πως η άσκηση της εξουσίας θα τον κάνει κόμμα εξουσίας. Πως, δηλαδή, ένα κόμμα που δεν είχε διαμορφωθεί ως κόμμα διακυβέρνησης, πριν αναλάβει τη διακυβέρνηση, θα γινόταν κόμμα εξουσίας διά της ασκήσεως της εξουσίας. Με τις μεθόδους του κόμματος-καρτέλ, που η Αριστερά επί 40 χρόνια λοιδορούσε.

Μα στη ζωή υπάρχουν συχνά και δεύτερες ευκαιρίες. Η πανδημία ίσως είναι μία τέτοια.

Η αντιμετώπιση της πανδημίας έφερε, απροσδόκητα, στο φως μια κρυμμένη δυναμική. Κινητοποίησε διαχειριστικές δυνατότητες του κράτους που δεν υποψιαζόμασταν ότι υπήρχαν, ανέδειξε την κρυμμένη δύναμη του Εθνικού Συστήματος Υγείας και των ανθρώπων του, έφερε στο προσκήνιο, ως εκπροσώπους του Δημοσίου, της πολιτείας, όχι πρόσωπα πολιτικών, απέναντι στα οποία έχουμε μάθει να κουμπωνόμαστε δύσπιστοι και καχύποπτοι, αλλά τα κουρασμένα, σημαδεμένα από τις μάσκες πρόσωπα γιατρών, πρόσωπα επιστημόνων που ανέκτησαν τα πρωτεία του λόγου, το πρόσωπο-πρότυπο του Σωτήρη Τσιόδρα προπάντων. Και αυτό έχτισε μια σχέση εμπιστοσύνης που από χρόνια είχε χαθεί. Γέννησε ένα κύμα αισιοδοξίας και εθνικής αυτοπεποίθησης. Το μέγα παράδοξο που κατέγραφε την περασμένη Δευτέρα η έρευνα της διαΝΕΟσις: ενώ φοβόμαστε, ανησυχούμε, προεξοφλούμε ότι θα αντιμετωπίσουμε μεγάλες οικονομικές δυσκολίες, εντούτοις αισιοδοξούμε και νιώθουμε ότι βρισκόμαστε σε σωστή κατεύθυνση.

Είναι ένα ηθικό κεφάλαιο αυτό, πολύτιμο κεφάλαιο που δεν θα είναι εύκολο να διατηρηθεί, μέσα στις τρικυμίες που έρχονται. Μα θα έπρεπε να προσπαθήσουμε με κάθε τρόπο να το διατηρήσουμε. Γιατί θα επέτρεπε την απελευθέρωση του κράτους από τις συντεχνιακές αλυσίδες του. Τη μεταρρύθμισή του, ώστε τα συγκυριακά χαρακτηριστικά των ημερών της κρίσης, η διαχειριστική επάρκεια και η μεταρρυθμιστική ικανότητα που επιδείχθηκε να γίνουν μόνιμα χαρακτηριστικά του. Θα επέτρεπε, προπάντων, να επιχειρηθεί αυτό που δεν κατορθώθηκε στα χρόνια της προηγούμενης κρίσης: να διευθύνει ένα αναγεννημένο, αναβαπτισμένο στην εμπιστοσύνη μας Δημόσιο την αναμόρφωση και ανασυγκρότηση του παραγωγικού συστήματος. Είναι σαν η συμφορά της πανδημίας να δίνει στη χώρα μια δεύτερη ευκαιρία.

Θα μπορούσε να είναι και για τον ΣΥΡΙΖΑ μια δεύτερη ευκαιρία. Ευκαιρία να γίνει αυτό που δεν έγινε ούτε στον δρόμο προς την εκλογική του νίκη ούτε κατά την άσκηση της εξουσίας. Ενα κόμμα που εκφράζει μια αριστερή πέστε την, προοδευτική πέστε την, μεταρρυθμιστική πάντως φιλοδοξία. Από αυτήν την οπτική γωνία ιδωμένη, η συζήτηση που ξέσπασε στο εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ γύρω από την αντιπολιτευτική του τακτική αποκτά άλλο νόημα. Δεν είναι μια αντιπαράθεση μετριοπαθών και ριζοσπαστών, ρεαλιστών και τάχα ασυμβίβαστων, γύρω από τη δοσολογία συναίνεσης και επίθεσης που θα πρέπει να έχει η αντιπολιτευτική γραμμή του κόμματος. Εκείνοι που την πέφτουν στον Τσίπρα πως είναι υπερβολικά συναινετικός και ξενέρωτος δεν είναι οι ασυμβίβαστοι. Είναι οι φορείς της ιδέας του κόμματος-καρτέλ, του κόμματος που συντηρεί το μικροσύστημα εξουσίας του, με άγριες επιθέσεις κατά του εχθρού, που υπόσχεται ταχεία επιστροφή στην εξουσία και νέα διανομή του μερίσματός της. Η έκβαση αυτής της αναμέτρησης θα έχει, νομίζω, ενδιαφέρον. Και για τους ίδιους. Και για όλους μας.