Η ομίχλη της πολεμικής προπαγάνδας

^«Είμαστε σε πόλεμο» διακηρύττει ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν. Ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ υπόσχεται «το τέλος της ιστορικής μας μάχης με τον αόρατο εχθρό». Να προετοιμαστούμε για «το δικό μας Περλ Χάρμπορ», προειδοποιεί ο υπεύθυνος για τη δημόσια υγεία στις ΗΠΑ Τζερόμ Ανταμς.

Δεν είναι οι μόνοι. Πολλοί ηγέτες ελπίζουν πως η βουή της πολεμικής ρητορικής θα αποσπάσει τη δημόσια συζήτηση από τις αποτυχίες τους να προετοιμασθούν για την πανδημία του Covid-19. Ομως, όπως έχουμε μάθει από τους πραγματικούς πολέμους, η προπαγάνδα τείνει να αυξήσει τον αριθμό των θυμάτων.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο πρωθυπουργός Μπόρις Τζόνσον – ο οποίος, μιμούμενος τον Τραμπ, υποβάθμισε αρχικά την απειλή, μόνο και μόνο για να βρεθεί κατόπιν ο ίδιος να πάσχει από τον ιό που τον έστειλε στην εντατική – προσπαθεί να ενθαρρύνει συγκρίσεις με τον Ουίνστον Τσόρτσιλ. Ακόμα και η συνήθως εγκρατής ηγέτις της Γερμανίας, Ανγκελα Μέρκελ, χαρακτήρισε την πανδημία ως την μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετώπισε η χώρα της μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Εν τω μεταξύ, στη Ρωσία τα νοσοκομεία προετοιμάζονταν σαν να πρόκειται για «παγκόσμιο πόλεμο» και ο πρόεδρος Πούτιν αναφερόταν ως «ανώτατος διοικητής». Στην Κίνα ο πρόεδρος Σι έκανε λόγο, τελικά, για νίκη επί του ιού ενώ τα κρατικά ΜΜΕ τον επαινούν για τις ικανότητες που επέδειξε σε αυτόν τον «λαϊκό πόλεμο» εναντίον του Covid-19.

Δεν είναι μόνο οι ηγέτες που αρέσκονται σε αυτό το αφήγημα. Από παντού ακούγονται τα ίδια. Οι υγειονομικοί είναι «πολεμιστές» και «ήρωες», που στέκονται στο «μέτωπο» στον πόλεμο ενάντια στον «αόρατο εχθρό». Παρ’ όλα αυτά πολλές κυβερνήσεις τους έστειλαν χωρίς προστατευτικό εξοπλισμό, δηλαδή μάσκες και στολές, στον πόλεμο αυτό. Αλλοι «ήρωες» είναι οι εργαζόμενοι στα σουπερμάρκετ, αν και τα δικά τους ανδραγαθήματα δεν επαινούνται τόσο.

Ναι, οι πολεμικές μεταφορές βοηθούν να αποδοθεί η σοβαρότητα της κατάστασης και, όπως ελπίζουν ηγέτες όπως ο Μακρόν και η Μέρκελ, βοηθούν να διαμορφωθεί διεθνής συνεργασία. Μπορεί όμως να χαθεί το βασικό, δηλαδή να σωθούν ζωές και να δοθεί έμφαση στη νίκη επί του αντιπάλου.

Οπως ο Τραμπ. Αυτοχαρακτηρίσθηκε «πρόεδρος εν καιρώ πολέμου», αλλά ουσιαστικά απεκδύθηκε κάθε ευθύνη για την καθυστερημένη και ανεπαρκή απάντηση της κυβέρνησής του, συγκρούστηκε με την Κίνα και διέκοψε τη χρηματοδότηση των ΗΠΑ προς τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας κατηγορώντας τον ότι «προωθεί την κινεζική παραπληροφόρηση για τον ιό». Καθώς οι ΗΠΑ ετοιμάζονται για κάλπες τον Νοέμβριο, η σύγκρουση με την Κίνα – και όχι η μάχη εναντίον του Covid-19 – έγινε το βασικό θέμα της προεκλογικής εκστρατείας του για την επανεκλογή.

Σε αυτό διαφέρει με τη Ρωσία, όπου ο Πούτιν χαιρέτισε τις «συνεπείς και αποτελεσματικές δράσεις της Κίνας» για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Για εκείνον, η μάχη εναντίον του ιού είναι άλλη μια εκδήλωση της ιδεολογικής αντιπαράθεσης μεταξύ της αυταρχικής Κίνας και της δημοκρατικής Δύσης. Μια κινεζική «νίκη» είναι προς το συμφέρον του Πούτιν, κυρίως γιατί πριν από την πανδημία το ρωσικό κοινοβούλιο ξαφνικά ενέκρινε νομοθεσία που επιτρέπει στον Πούτιν να παρακάμψει τα συνταγματικά όρια της προεδρικής θητείας και να παραμείνει στην εξουσία έως το 2036. Με το ξέσπασμα της πανδημίας το σχετικό δημοψήφισμα της 22ας Απριλίου ακυρώθηκε. Η κρίση μπορεί να δώσει στον Πούτιν μια δικαιολογία να το ακυρώσει εντελώς, αλλά γι’ αυτό χρειάζεται να δημιουργήσει όσο πιο έντονα γίνεται αυτή την «εικόνα πολέμου».

Και εκείνος κάτι ό,τι μπορεί. Η ανάπτυξη του εμβολίου, λέει, προχωρεί γοργά. Σκέφτεται ότι εάν η Ρωσία επιτύχει, δεν θα χρειασθεί δημοψήφισμα και η φήμη τους διεθνώς θα ενισχυθεί. Ομως μέχρι στιγμής, με τα κρούσματα να αυξάνονται αλματωδώς, γεγονός που γεννά σκέψεις για προσπάθειες απόκρυψης του εύρους της πανδημίας στη Ρωσία, το μόνο που φαίνεται είναι η απόσταση του Κρεμλίνου από τον λαό.

Ο Covid-19 είναι μια απειλή ευρείας κλίμακας που απαιτεί ασυνήθιστα μέτρα. Ομως δεν είναι η ναζιστική Γερμανία και το να νικήσεις μια άλλη χώρα δεν είναι το ίδιο, όπως το να αντιμετωπίσεις μια πανδημία. Θα πρέπει να προσέχουμε ηγέτες που θέλουν να μπλέξουν αυτά τα δύο.

Η Νίνα Χρούστσεβα είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο New School της Νέας Υόρκης. Το τελευταίο της βιβλίο έχει τίτλο «Στα χνάρια του Πούτιν: Αναζητώντας την ψυχή μιας αυτοκρατορίας στις 11 χρονικές ζώνες της Ρωσίας»