Η νίκη της εκκοσμίκευσης

Το θρησκευτικό συναίσθημα δεν είναι απλώς αίτημα πνευματικότητας από τη σχέση με το θείο, κι αυτό μπορεί να το καταλάβει εύκολα κανένας. Η Εκκλησία δεν είναι απλώς μια διαμεσολαβήτρια αρχή των θνητών με τον Θεό, δεν είναι απλώς το αποκούμπι κάθε θρησκευόμενου που αναζητά στη ζωή του νόημα. Η θεσμική οργάνωση των θρησκειών και ο ρόλος τους επί αιώνες τους έχει δώσει μεγάλη ιδεολογική και πολιτική ισχύ.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, η θρησκεία είναι συστατικό της εθνικής ιδεολογίας. Για πολλούς λόγους, και σίγουρα όχι εξαιτίας της διαμεσολάβησης εκκλησιαστικών παραγόντων τα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας προς τον ευρωπαϊκό διαφωτισμό, η Εκκλησία βρέθηκε να διαθέτει και ιδεολογική και πολιτική ισχύ, την οποία και εξαργύρωσε. Παράλληλα με το ποιμαντικό και το πνευματικό έργο της, έγινε τμήμα του ελληνικού Δημοσίου αποδεχόμενη και ταυτόχρονα εξαργυρώνοντας τον πολιτικό ρόλο της – και σε αρκετές περιπτώσεις, στην ταραχώδη ζωή του νεοελληνικού κράτους, την καταχράστηκε. Μάλιστα, συχνά, σε περιόδους αυταρχικής αναδίπλωσης, η Εκκλησία πρόθυμα έπαιξε τον ρόλο του βραχίονος του καθεστώτος.

Η κίνηση της νεοορθοδοξίας, τέλη της δεκαετίας του 1970 αρχές της δεκαετίας του 1980, που μεταξύ άλλων ξαναέθεσε το θέμα της σχέσης κράτους και Εκκλησίας, δεν άλλαξε τα δεδομένα – και το μόνο που μακροπρόθεσμα εισέφερε ήταν η ανακαίνιση του ζητήματος της εθνικής ταυτότητας στην «καθ’ ημάς Ανατολή». Η κίνηση εκείνη, πάντως, κόμισε στον δημόσιο χώρο κανα δυο δογματικούς θεολόγους του αντιδυτικισμού και μερικές ακόμα γραφικές περσόνες που κατά καιρούς εισχώρησαν με την παραξενιά τους σε λαϊκιστικά κόμματα ή/και εκτόνωσαν το πάθος τους για δημοσιότητα ως μαϊντανοί των τηλεοράσεων. Στο όνομα της ταυτότητας, πάντως, η Εκκλησία ξαναμπήκε στον ιδεολογικοπολιτικό στίβο στις αρχές του 21ου αιώνα, επιδιώκοντας να θέσει φραγή στο εγχείρημα ευρωπαϊκού εκσυγχρονισμού της χώρας. Με επικεφαλής τον τότε αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χριστόδουλο, επιδίωξε να επιβάλει την αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες, κάτι που δεν έγινε δεκτό από την πολιτεία η οποία είχε στόχο την εναρμόνιση με τα ευρωπαϊκά ισχύοντα.

Εκζοτε, η Εκκλησία, είτε εντός είτε εκτός της πολιτικής, επιδιώκει τη διατήρηση κεκτημένων στον δημόσιο χώρο. Παραμένει κοινωνικά ισχυρή, διότι έχει το μονοπώλιο της λατρευτικής σχέσης με τους πιστούς και, ενώ πληθαίνουν οι φωνές ανεξάρτητων θεολόγων και χριστιανών, που διεκδικούν την απομάκρυνση της Εκκλησίας από την πολιτική στο όνομα του έθνους, η ιεραρχία δεν καλοβλέπει μια τέτοια προοπτική.

Για συντηρητικούς κύκλους της ιεραρχίας, είτε ζηλωτές είτε κρατιστές, η πανδημία του κορωνοϊού ήταν μια καλή ευκαιρία να συγκρουστεί η Εκκλησία με το κράτος. Στην αρχή της υγειονομικής κρίσης η σύγκρουση εντοπίστηκε στο ζήτημα της θείας μετάληψης, χθες στις ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας και του Πάσχα. Ο αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος φαίνεται ότι και τις δυο φορές βρέθηκε στο επίκεντρο αλληλοσυγκρουόμενων απόψεων, μετεωριζόμενος και προσπαθώντας να μη συγκρουστεί. Οπως όλα δείχνουν, τελικά κέρδισε υπογείως η εκκοσμίκευση: η πολιτεία και η σταθερή βούληση να μην υποχωρήσει απέναντι σε κανένα ιερατείο.

Είναι σημαντικό ότι οι ναοί θα μείνουν κλειστοί και τη Μεγάλη Εβδομάδα για λόγους δημόσιου συμφέροντος. Κι είναι εξίσου σημαντικό ότι η βούληση της πολιτείας έγινε κατορθωτή χωρίς σύγκρουση με την κονωνία. Η κοινωνία δεν χρειάζεται συγκρούσεις αλλά συναινετικές λύσεις.

Αλλά έχει σημασία να γίνεται κατανοητό ότι τις λύσεις, για ζητήματα δημόσιου συμφέροντος, τις προκρίνει το κράτος. Ευτυχώς, δεν χρειάστηκε και να τις επιβάλει με δημόσια σύγκρουση.