“Χρειάζονται μέτρα και για την ψυχολογική διάσταση της πανδημίας”

Εισερχόμαστε σε κρίσιμες εβδομάδες. Από τη μεγάλη πείρα σας θεωρείτε πως θα αντέξει το ΕΣΥ; Με ποιες προϋποθέσεις και όρους θα έχουμε ισόρροπη αντιστοίχιση της επάρκειας του συστήματος υγείας και των ασθενών μας και πού υπάρχει ο κίνδυνος;

Ο αιφνιδιασμός της παγκόσμιας κοινότητας απέναντι στην πανδημία Covid-19 υπήρξε απόλυτος. Αλλά όχι ισοβαρής. Η διαχείριση της πανδημίας από την Κίνα έδωσε τον χρόνο μιας, κάποιας μορφής, προετοιμασίας. Η χώρα μας στον τομέα αυτό επέδειξε εξαιρετικά αντανακλαστικά.

Η ανθεκτικότητα του ΕΣΥ αλλά και του συστήματος υγείας γενικότερα είναι συνάρτηση των μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης, ώστε να υπάρξει η πίστωση χρόνου για την καλύτερη ανάγνωση της «ταυτότητας» του ιού και την επίτευξη ανοσίας της αγέλης με το κατάλληλο εμβόλιο.

Στη μεταβατική περίοδο της ενδημίας η αβεβαιότητα θα εξακολουθήσει να κυριαρχεί και η στρατηγική της κοινωνικής αποστασιοποίησης οφείλει να εμπλουτισθεί με μέτρα για την αντιμετώπιση της βιοηθικής και ψυχολογικής διάστασης της πανδημίας και κυρίως με την απόκτηση μιας πληρέστερης επιδημιολογικής απεικόνισης για την υποστήριξη των παρεμβάσεων της δημόσιας υγείας.

Προς τούτο είναι αναγκαίο να αναπτυχθεί ένα πρόγραμμα εργαστηριακής διαγνωστικής προσέγγισης σε ειδικούς πληθυσμούς (εστίες ομαδικής συμβίωσης, κέντρα φιλοξενίας μεταναστών και προσφύγων) αλλά και σε δείγματα του γενικού πληθυσμού ώστε να προσδιοριστούν επαρκώς οι συνιστώσες της στρατηγικής της μεταβατικής περιόδου της ενδημίας. Ωστε η «έξοδος» και η επιστροφή στην «κανονική» ζωή να είναι ομαλές και χωρίς άδικες απώλειες.

Ως τώρα, πώς σχολιάζετε τη στρατηγική της κοινωνικής αποστασιοποίησης και θεωρείτε πως θα πρέπει να συνεχιστεί με αυστηρότητα – και για πόσο ακόμη χρόνο χωρίς να εισέλθουμε εκ νέου σε κύκλο κινδύνου;

Προφανώς η εμπειρία έδειξε ότι η στρατηγική της κοινωνικής αποστασιοποίησης υπήρξε υπέρτερη αυτής της ανοσίας της αγέλης χωρίς τη διάθεση του κατάλληλου εμβολίου, αλλά διά μέσου μιας ιδιότυπης «φυσικής επιλογής».

Η στρατηγική της ανοσίας της αγέλης με τους αυτοματισμούς της «φυσικής επιλογής», μιας προσέγγισης αγγλοσαξονικής έμπνευσης, κατέρρευσε. Αντίθετα, η στρατηγική της κοινωνικής αποστασιοποίησης πρέπει να συνεχιστεί – με τις αναγκαίες προσαρμογές – μέχρι την επίτευξη της ανοσίας της αγέλης με το κατάλληλο εμβόλιο.

Η μετάβαση στη φάση ενδημίας είναι δυσχερής και αβέβαιη και χρειάζεται εναλλακτικές παρεμβάσεις, με την επιλεκτική συνέχιση κάποιων μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης.

Από τη λήξη αυτής της «συναγερμικής» φάσης (ένα ζήτημα εβδομάδων) μέχρι τη διάθεση του κατάλληλου εμβολίου (μια προοπτική μηνών) μεσολαβεί ένα διάστημα αβεβαιότητας που απαιτεί φρόνηση και εγρήγορση.

Στο καλύτερο σενάριο, της αντιμετώπισης του ιού, θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε για πάντα με μία ακόμη γρίπη – έστω μια εξελιγμένη εκδοχή τέτοιας; Μήπως θα καραδοκεί πάντα ως εφεδρική δύναμη διαταραχής της κανονικότητάς μας; Από τι εξαρτάται αν θα είναι έτσι ή όχι;

Εχει ειπωθεί ότι ο εικοστός πρώτος αιώνας είναι ο «αιώνας των ιών και της κατάθλιψης» και με την έννοια αυτή έχουν υπάρξει ήδη πρώιμες ενδείξεις (Η1Ν1, SARS, MERS, Ebola). Ασφαλώς θα υπάρξει και συνέχεια, δεδομένου ότι δεν είναι γνωστό το πλήρες «βιογραφικό» αυτού του ιού. Ούτε οι πιθανές εκδοχές εμφάνισης νέων τύπων ή μεταλλάξεων.

Υπό το πρίσμα αυτό, το θέμα θα παραμείνει σε εκκρεμότητα μέχρι τη διάθεση κατάλληλων αντιιικών φαρμάκων και κυρίως την εισαγωγή μαζικού εμβολιασμού.

Είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι η έρευνα και η ανάπτυξη τεχνολογίας στο ζήτημα αυτό έχουν προσελκύσει το καλύτερο δυναμικό σε παγκόσμια κλίμακα.

Θα πρέπει να δούμε εκ νέου μια άλλη κρατική πολιτική για τη δημόσια υγεία προσαρμοσμένη στους νέους κινδύνους; Αν ναι, τι απαιτείται επιτακτικά; Τάσσεστε με ένα κραταιό νέο δημόσιο ΕΣΥ ή μια σύμπραξη με ιδιώτες και ρυθμιστή το κράτος;

Καταρχήν το ζήτημα της πανδημίας δεν είναι ζήτημα εθνικής εμβέλειας. Είναι ένα μείζον παγκόσμιο πρόβλημα δημόσιας υγείας και υγειονομικής ασφάλειας. Δεν είναι ένα θέμα της ιατρικής περίθαλψης, παρά μόνον οριακά και περιστασιακά.

Υπό την έννοια αυτή, πρωτίστως είναι αναγκαίο να υπάρξει ο κατάλληλος πολιτικός χώρος για μια τεκμηριωμένη πολιτική με την υποστήριξη του σώματος λειτουργών δημόσιας υγείας (γιατροί και επόπτες δημόσιας υγείας) που έχει τη γνώση και την ευθύνη του ελέγχου και της διαχείρισης των μειζόνων παραγόντων κινδύνου.

Η υγειονομική ασφάλεια διεθνώς και στη χώρα μας συνιστά στην παρούσα συγκυρία υψηλή προτεραιότητα. Το ζήτημα της ιατρικής περίθαλψης και του ΕΣΥ είναι άλλης τάξης πρόβλημα.

Ο κανόνας σε διεθνή κλίμακα βρίσκεται σε μεικτά συστήματα υγείας ελεγχόμενου – από το κράτος – ανταγωνισμού. Εξάλλου η φύση και ο χαρακτήρας της ιατρικής περίθαλψης δεν κρίνονται από την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής ή τις εργασιακές σχέσεις των στελεχών της. Αλλά από την απάντηση στο ερώτημα «ποιος πληρώνει τι, τη στιγμή της ανταλλαγής», πράγμα που σημαίνει ότι το πρόβλημα βρίσκεται στην πλευρά της ζήτησης και της ασφάλισης και στην εισαγωγή στοιχείων που αποτρέπουν τη μονοπωλιακή ισχύ της προσφοράς.

Εξάλλου δεν είναι κατάλληλη η στιγμή για μια συζήτηση που αφορά τον φιλελεύθερο ή τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό του ΕΣΥ. Η αναγκαιότητα της κρατικής παρέμβασης είναι σε ολόκληρο τον κόσμο γενικά αποδεκτή. Στην παρούσα συγκυρία οφείλει να εκδηλωθεί στη δημόσια υγεία, την πρωτοβάθμια φροντίδα και την επείγουσα και εντατική περίθαλψη. Στα σημεία αυτά χρειάζεται να δοθεί προτεραιότητα και να υπάρξουν επενδυτικές πρωτοβουλίες κυρίως στο ανθρώπινο και διανοητικό κεφάλαιο του υγειονομικού τομέα.

Εχει ανοίξει μια συζήτηση κατά πόσο τα έκτακτα μέτρα αποτελούν μια εκδοχή βιοπολιτικής και άρα θέτουν σε διακύβευση τη δημοκρατία και τις ελευθερίες του πολίτη. Τι λέτε; Υπάρχει τέτοιος κίνδυνος ή απλώς υπάρχει μια πολιτικολογία πάνω σε μια αναγκαία συνθήκη;

Η στρατηγική της κοινωνικής αποστασιοποίησης έχει έστω και περιστασιακά «στρατοπεδικό χαρακτήρα» και εμφανίζεται ως απειλητική του δυτικού τρόπου ζωής. Ομως το αντιστάθμισμα αυτής της παρέκκλισης είναι η ίδια ζωή και η υγεία.

Η πανδημία εδράζεται στις εκτροπές που φέρνουν ο φρενήρης ρυθμός του ανταγωνισμού και η παγκοσμιοποίηση χωρίς όρους και όρια. Χωρίς τους κανόνες μιας παγκόσμιας ρύθμισης.

Επειδή η εξέλιξη αυτή συνοδεύεται από φαινόμενα όπως η υγειονομική απορρύθμιση, η κλιματική αλλαγή, η μετακίνηση πληθυσμών και η διατροφική κρίση που αποτελούν παράγοντες κινδύνου για την υγεία και απειλούν την υγειονομική ασφάλεια.

Η πρόκληση είναι ότι η νέα περίοδος επιτάσσει πολιτικές που αντιλαμβάνονται ότι η δημόσια υγεία είναι «ενιαία», δηλαδή περιλαμβάνει ανθρώπους, ζώα και περιβάλλον, και είναι επίσης «παγκόσμια», όχι μόνο υπό τη χωρική οπτική αλλά και τη σφαιρική, διεπιστημονική και διατομεακή προσέγγιση.

Είναι βέβαιο ότι η παγκόσμια κοινότητα έχει σήμερα περισσότερο από ποτέ την ανάγκη ενός «νιου ντιλ» στην υγεία, στο κλίμα, στη διατροφή και στον πληθυσμό.

Θα τα καταφέρουμε, κύριε καθηγητά;

Η χώρα μας έχει επιδείξει σχετικά καλές επιδόσεις σε έκτακτες «συναγερμικές» συνθήκες, όπως για παράδειγμα η περίπτωση του HIV/AIDS στη δεκαετία του 1980 και η πανδημία της γρίπης H1Ν1 στη δεκαετία του 2000. Ομως στη δουλειά «ρουτίνας» πράγματι εμφανίζονται κενά και πλημμέλειες εξαιτίας της απουσίας σταθερής προγραμματικής σκόπευσης και ευκρινών πολιτικών και υγειονομικών στόχων.

Μπορεί η υπέρβαση αυτής της κρίσης να είναι επιτυχής υπό την προϋπόθεση της σταθερής προσήλωσης στην παρούσα στρατηγική της κοινωνικής αποστασιοποίησης και της υποστήριξης του έργου της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων που χειρίζεται τα σχετικά θέματα.