Τρεις μορφές εξουσίας{CR}

Λέγεται Βούπκε Χούκστρα (Woepke Hoekstra) και είναι υπουργός Οικονομικών της Ολλανδίας. Σχετικά νέος (γεννήθηκε το 1975), ψηλός (οι Ολλανδοί είναι ο ψηλότερος λαός της Ευρώπης), πολύγλωσσος και καλοσπουδαγμένος (στην πατρίδα του Ιστορία και Νομικά, μεταπτυχιακά στη Ρώμη, Διοίκηση Επιχειρήσεων στην ANSEAD). Δούλεψε σε μεγάλες εταιρείες του ιδιωτικού τομέα (Schell, McKinsey) και ανήκει στη Χριστιανική Δημοκρατική Εκκληση, ένα κόμμα που τα λέει όλα με το όνομά του. Είναι «γεράκι» σε οικονομικά θέματα – ούτε σκέψη για υπερβάσεις προϋπολογισμών και κοινά εργαλεία με τους τεμπέληδες του Νότου – και «περιστέρι» σε κοινωνικά ζητήματα: ως γερουσιαστής ψήφισε υπέρ της επιβολής ποινής σε δημοσίους υπαλλήλους που αρνούνται να παντρέψουν ζευγάρια του ίδιου φύλου και υπέρ της νομικής κατοχύρωσης του γονεϊκού δικαιώματος ομοφυλόφιλων γυναικών. Από το 2017 είναι μέλος της τρίτης στη σειρά πολυκομματικής κυβέρνησης του «κεντρώου» Μαρκ Ρούτε και από το 2018 προεδρεύει του άτυπου «χανσεατικού συνδέσμου», που αποτελείται από εκπροσώπους έξι χωρών – Ολλανδία, Ιρλανδία, Φινλανδία, Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία – με πολύ συγκεκριμένη οπτική για την εξέλιξη της ευρωζώνης. Αυτός ο άνθρωπος είπε την ακόλουθη φράση στο Συμβούλιο των Υπουργών Οικονομικών της 24ης Μαρτίου: «Η Ευρωπαϊκή Ενωση θα πρέπει να διερευνήσει πώς χώρες σαν την Ισπανία ισχυρίζονται ότι δεν έχουν δημοσιονομικά περιθώρια για να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες από την εξάπλωση του κορωνοϊού, παρά το γεγονός ότι η ευρωζώνη αναπτύσσεται για έβδομο συνεχόμενο χρόνο».

Λέγεται Αντόνιο Κόστα και είναι πρωθυπουργός της Πορτογαλίας. Καλοζωισμένος 58άρης, μελαψός (με ρίζες από την Ινδία), κοντός (οι Πορτογάλοι…), χαμογελαστός (χαμόγελο ζεστό και πονηρό μαζί), γιος συγγραφέα και δημοσιογράφου, νομικός που σπούδασε στη χώρα του και μιλάει αγγλικά με πορτογαλική προφορά. Σοσιαλιστής παλαιάς κοπής, πρώην δήμαρχος της Λισαβόνας, φανατικός μπενφικίστας, πρώην ευρωβουλευτής, πρώην υπουργός. Εγινε για πρώτη φορά πρωθυπουργός το 2015 έχοντας χάσει, αμέσως μετά την έξοδο της Πορτογαλίας από το Μνημόνιο, τις εκλογές από το δεξιό κυβερνών κόμμα αλλά καταφέρνοντας να συμπήξει κοινοβουλευτική συμμαχία με τρία κόμματα της ευρύτερης Αριστεράς: το Αριστερό Μπλοκ, το Κομμουνιστικό Κόμμα και τους Πράσινους. Η κυβέρνηση αυτή, που ονομάστηκε «geringonca» (κάτι σαν «παλιάμαξα», γιατί τα άλογά της έδειχναν να την τραβάνε σε διαφορετικές κατευθύνσεις και να ετοιμάζεται να σωριαστεί ανά πάσα στιγμή), πέτυχε το μικρό θαύμα να σταθεροποιήσει την οικονομική κατάσταση στην Πορτογαλία συνδυάζοντάς τη με μέτρα κοινωνικής στήριξης και με αναβάθμιση της θέσης εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Μάλιστα ο υπουργός του Κόστα, Μάριο Σεντένο, κατέληξε να αντικαταστήσει τον προκάτοχο του Χούκστρα, Γερούν Ντεϊσελμπλούμ, στη θέση του πρόεδρου του Eurogroup. Οι Σοσιαλιστές κέρδισαν άνετα, αν και όχι με απόλυτη πλειοψηφία, τις εκλογές του 2019 κι από τότε ο Κόστα κυβερνά χωρίς geringonca, αλλά πάντα με στήριξη της πορτογαλικής Αριστεράς και της πορτογαλικής κοινωνίας. Αυτός ο άνθρωπος απάντησε ως εξής στον ολλανδό υπουργό Οικονομικών: «Η Ισπανία δεν εισήγαγε τον ιό. Ο ιός χτυπάει εξίσου όλες τις χώρες. Αν κάποιος συνεχίζει να νομίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση θα νικήσει τον ιό αφήνοντάς τον σε άλλες χώρες, τότε δεν έχει καταλάβει τι σημαίνει Ευρωπαϊκή Ενωση… Αν δεν σεβόμαστε οι μεν τους δε, αν δεν κατανοούμε οι μεν τους δε, αν μας λείπει η ικανότητα να αντιδρούμε συντονισμένα σε κοινές προκλήσεις, τότε δεν έχουμε καταλάβει τι σημαίνει Ευρωπαϊκή Ενωση». Στη συνέντευξη Τύπου που ακολούθησε, ο Κόστα χαρακτήρισε τα λόγια του Χούκστρα «αηδιαστικά» και «επαναλαμβανόμενες κακίες».

Λέγεται Μάριο Ντράγκι και δεν χρειάζεται παρουσίαση. Ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, σε συνέντευξή του στους «Financial Times», στις 27 Μαρτίου, την επαύριον του Συμβουλίου Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ενωσης, πήρε ως εξής θέση στη διένεξη που είχε ανοίξει η πρόταση εννιά πρωθυπουργών – Γαλλίας, Ιταλίας, Ισπανίας, Πορτογαλίας, Ελλάδας, Βελγίου, Ιρλανδίας, Σλοβενίας και Λουξεμβούργου – για δημιουργία κορωνοομολόγου, πρόταση που είχε προκαλέσει τα βαριά λόγια Χούκστρα – Κόστα: «Είναι ήδη ξεκάθαρο ότι η απάντηση (στην υγειονομική κρίση) πρέπει να περάσει μέσα από μια σημαντική αύξηση του δημόσιου χρέους. Η απώλεια εσόδων που υφίσταται ο ιδιωτικός τομέας θα πρέπει κάποια στιγμή να απορροφηθεί, πλήρως ή μερικώς, από τους κυβερνητικούς προϋπολογισμούς… Αυτό που χρειάζεται είναι άμεση στήριξη με ρευστότητα… Και ως Ευρωπαίοι θα πρέπει να αλληλοϋποστηριχθούμε στην υπηρέτηση αυτού που εμφανώς αποτελεί κοινό σκοπό».

Συχνά η δημοκρατία, και όχι μόνο σε καιρούς κρίσης, προχωρά μέσα από τη σύγκρουση, και την προσπάθεια σύνθεσης, αυτών των τριών μορφών άσκησης εξουσίας και διαπάλης για την εξουσία. Από τη μία, η ισχύς του «γράμματος του νόμου» – η «χανσεατική» γραμμή του Χούκστρα (και της Μέρκελ), από την οποία δεν λείπει η ηθικολογική διάσταση, αλλά λείπει εντελώς η ανθρώπινη και πολιτική ενσυναίσθηση. Από την άλλη, η συσπειρωτική δύναμη του «καλού λόγου» – η ανθρωπιστική έκκληση για πολιτική δράση (που δεν ακολουθείται πάντα από αντίστοιχη πολιτική πράξη) του Κόστα (και του Μακρόν, παλαιότερα και του Ομπάμα). Και κάπου στη μέση, ή υπεράνω, η επαναφορά, συνήθως post mortem, στο μονοπάτι του ορθολογισμού και του ρεαλισμού – η «τεχνοκρατική» (αλλά με «ανθρώπινο πρόσωπο») καθοδήγηση ενός Ντράγκι (πάνω στα ίχνη ενός Ντελόρ). Και οι τρεις αυτές μορφές εξουσίας διαθέτουν νομιμοποίηση – μέσα από τις κάλπες ή λόγω κατοχής δημόσιων αξιωμάτων. Και οι τρεις θεωρούν, και καμία δεν έχει εντελώς άδικο, ότι μιλούν τη γλώσσα της αλήθειας – της αλήθειας του «νόμου», της αλήθειας της «πολιτικής», της αλήθειας των «αριθμών». Συχνά και οι τρεις αδυνατούν να ακούσουν, ή να κατανοήσουν, τις άλλες: από το μυαλό του Χούκστρα είτε δεν περνά ότι μπορεί να διαπράττει ύβριν είτε την επιδιώκει θεωρώντας ότι έτσι «ξυπνάει» το σύστημα, ο Κόστα μιλά σε υπεράσπιση της Ισπανίας αλλά κυρίως για το εθνικό του ακροατήριο, ο Ντράγκι έβγαλε τον χρησμό του χωρίς να αναφέρει ποτέ τις λέξεις «ευρωομόλογα», «αμοιβαιοποίηση του χρέους» ή έστω «δημοσιονομική αλληλεγγύη». Η σύγκρουση αυτών των τριών μορφών εξουσίας – αλλά όχι κόσμων, αφού ανήκουν όλες στον ίδιο κόσμο – είναι συχνά σκληρή, πάντα ελεγχόμενη και καταλήγει, στις λεγόμενες προηγμένες δημοκρατίες, σχεδόν πάντα σε κάποιου είδους «επωφελή συμβιβασμό».

Μόνο που ορισμένες φορές ένας μεσοβέζικος συμβιβασμός οδηγεί σε αδιέξοδο. Η απάντηση σε μια πρόκληση όπως αυτή που ζούμε, είτε θα είναι μέσω ενός κοινού και στο ύψος των περιστάσεων εργαλείου, είτε θα οδηγήσει σε αξεπέραστο χάσμα μεταξύ χωρών και κοινωνιών. Ενδεχόμενη «λύση» υπό όρους ή μέσω νέων Μνημονίων, με «δασκάλους» και «μαθητές», με δάνεια και όχι ενιαία δράση, δεν θα συνιστά νίκη της Ευρώπης αλλά μεταχρονολογημένο θρίαμβο της «σχολής» που επικράτησε κατά την οικονομική κρίση.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος