Το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανατικού

Η πανδημία του κορωνοϊού επιβεβαιώνει έναν θεμελιώδη κανόνα της ιστορίας: ότι τα συστήματα ιδεών παλαιότερων εποχών μπορούν κάλλιστα να αγνοηθούν στο παρόν.

Οι δικές μας γενιές παραγνώρισαν τον κίνδυνο θανατηφόρων λοιμών, παρότι ήταν διαχρονικά συνυφασμένοι με την ανθρώπινη ιστορία. Το Covid-19 μάς το ξαναθύμησε. Οι εκτεταμένες ανθρώπινες ανταλλαγές αποτελούν ιδανικό περιβάλλον για πανδημίες. Η σύγχρονη παγκοσμιοποίηση δύσκολα θα αποτελούσε εξαίρεση.

Βασική οδός μετάδοσης ήταν πάντοτε η ανθρώπινη επαφή, κυρίως μέσω του εμπορίου ή του πολέμου, που προκαλούσαν μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών (π.χ. προσφύγων, μεταναστών, ταξιδευτών). Η πανδημία πανώλης του 14ου αιώνα, που αφάνισε το  1/3 του πληθυσμού της Ευρώπης (1347-50), μεταδόθηκε με γενοβέζικα εμπορικά πλοία από τις απολήξεις της αυτοκρατορίας των Μογγόλων στη Μαύρη Θάλασσα (Κριμαία). Ο «Μαύρος Θάνατος» επανερχόταν σε πανδημικά κύματα μέχρι τον 20ό αιώνα. Οι πανδημίες μεταμόρφωσαν οριστικά την Ευρώπη σπάζοντας, μαζί με τον πόλεμο, την οικουμενικότητα της δυτικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας σε πιο αποτελεσματικά εθνικά κράτη. Από την πλευρά τους, οι Ευρωπαίοι μετέδωσαν δικές τους ενδημικές νόσους στις αποικίες, όπως την ευλογιά και την ισπανική γρίπη που αποδεκάτισαν τους Ινδιάνους της Αμερικής.

Μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι μολυσματικές νόσοι θέριζαν. Η φυματίωση, ο τύφος και ο δάγκειος πυρετός προτιμούσαν τις πόλεις, η ελονοσία τα παραποτάμια και παραλίμνια χωριά, η ευλογιά τα παιδιά, η πανούκλα, η χολέρα και η λέπρα  τους πάντες από πέντε ετών περίπου και άνω. Τη μεταδοτικότητα αύξαναν η πληθυσμιακή συγκέντρωση και η επαφή πληθυσμών με διαφορετικές ενδημίες.

Μετά το 1945, ο Ψυχρός Πόλεμος περιόρισε τους θερμούς πολέμους και τις διακρατικές ανταλλαγές και μετακινήσεις. Παράλληλα, η αλματώδης πρόοδος των επιστημών υγείας και η επέκταση της κρατικής πρόνοιας έκτισαν τείχος προστασίας από λοιμώδεις ασθένειες. Ακόμα και στον φτωχότερο Τρίτο Κόσμο οι επιδημίες περιχαρακώνονταν. Τα λοιμοκαθαρτήρια έγιναν μουσειακό είδος και η σαρανταήμερη απομόνωση (quarantina) λήμμα στο βασίλειο των ξεχασμένων λέξεων.

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ενίσχυσε το αίσθημα απελευθέρωσης από πολέμους και αρρώστιες παγκόσμιας εμβέλειας. Η υγεία – όπως και η παιδεία – θεωρήθηκε προσωπική υπόθεση. Ετσι, συνέβη το ιστορικά παράδοξο, να συρρικνωθεί η κρατική περίθαλψη και ευρύτερα το κράτος πρόνοιας, ενώ πολλαπλασιάζονταν ανεξέλεγκτα οι οικονομικές και κοινωνικές επαφές στο «παγκόσμιο χωριό». Τα συστήματα υγείας ανήκαν στα πρώτα θύματα της κρίσης του 2008. Οι χώρες της Ευρώπης που τα ξήλωσαν, είτε οικειοθελώς είτε υπό την πίεση προγραμμάτων λιτότητας, ενώ παρέμειναν ιδιαίτερα εξωστρεφείς (π.χ. λόγω ολοετούς τουρισμού), δοκιμάζονται έντονα από τον κορωνοϊό. Η Ελλάδα δεν αποτέλεσε εξαίρεση στις περικοπές, ωστόσο αντέδρασε προνοητικά στην κρίση.

Οι ελπίδες όλων είναι ξανά στραμμένες στην ιατρική και στην κρατική προστασία. Η πανδημία θα οδηγήσει σε αναθεώρηση αξιών και πολιτικών. Αναμένεται να ενδυναμωθεί το εθνικό κράτος και οι διακρατικοί έλεγχοι μετακινήσεων. Αλλα σενάρια προβλέπουν οργουελιανού τύπου δικτατορίες. Κάποιοι στην Ευρώπη εκμεταλλεύονται ήδη την «ευκαιρία», σαν απόρροια ακροδεξιών τάσεων. Ειδικά η ευρωπαϊκή ενοποίηση δίνει τις δυσκολότερες εξετάσεις στην ιστορία της.

Οταν όλοι θα ξαναμετρηθούμε, το κριτήριο αλλαγής θα είναι, όπως πάντα,  ποιος στάθηκε αποτελεσματικός και αλληλέγγυος στην ανάγκη. Ποιος αναγνώρισε την ιστορική βαρύτητα της πανδημίας. Μέχρι τώρα, στον αγώνα προηγείται το εθνικό κράτος.

Η Κωνσταντίνα Μπότσιου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια και διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικής και Διεθνούς Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.