Τα διλήμματα {LF}του κορωνοϊού

Καμιά περιοχή του κόσμου, καμιά χώρα δεν έμεινε απρόσβλητη, καμιά κοινωνική ομάδα δεν εξαιρέθηκε. Ο ιός δεν κάνει επιλογές. Οι άνθρωποι, όμως, κάνουν. Και εμείς, οι κοινωνίες μας, οι ηγέτες μας, έχουμε κρίσιμες επιλογές να κάνουμε για να δοθεί απάντηση στη διπλή πρόκληση – την υγειονομική και την οικονομική κρίση. Επιλογές – ας συγχωρεθεί η μεγαλοστομία – ιστορικών διαστάσεων. Γιατί αυτό που ζούμε είναι δίχως προηγούμενο. «Αυτή τη φορά είναι διαφορετικά»!

Ενα από τα πιο επιδραστικά και πολυσυζητημένα βιβλία, ανάμεσα σε εκατοντάδες και χιλιάδες που ενέπνευσε η προηγούμενη μεγάλη κρίση, ήταν ένα βιβλίο του 2009 με τον ευρηματικό τίτλο «Αυτή τη φορά είναι διαφορετικά». Οι συγγραφείς του, ο Κένεθ Ρόγκοφ και η Κάρμεν Ράινχαρτ, ανέλυαν την ιστορία των οικονομικών κρίσεων, σε 66 χώρες και στη διάρκεια οκτώ αιώνων, από τη μεσαιωνική Ευρώπη και την Κίνα του 12ου αιώνα ως τον 21ο αιώνα. Ηταν μια εκτεταμένη, λεπτομερής εμπειρική ανάλυση ενός πρωτοφανούς όγκου στατιστικών δεδομένων. Επηρέασε πολύ τη δημόσια συζήτηση και χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη επιχειρημάτων για την οριστική διαμόρφωση της «mainstream» οικονομικής πολιτικής στα χρόνια της κρίσης.

Το κεντρικό συμπέρασμα ήταν πως πολύ συχνά, σε κάθε φάση οικονομικής ευφορίας που προηγήθηκε μιας κρίσης, οι άνθρωποι (και ιδίως οι πολιτικοί ηγέτες) πίστευαν με ακλόνητη βεβαιότητα πως «αυτή τη φορά είναι διαφορετικά». Πως το οικονομικό «μπουμ» του καιρού τους ήταν υγιέστερο, πιο στέρεο από τα προηγούμενα, ότι οι ίδιοι ήταν εξυπνότεροι από τους παλαιότερους, κι ότι μια νέα οικονομική κρίση, «αυτή τη φορά», δεν θα έρθει. Κι έκαναν πάντα λάθος.

Οταν, λοιπόν, η μία από τους συγγραφείς εκείνου του βιβλίου λέει πως «αυτή τη φορά είναι στ’ αλήθεια διαφορετικά», είναι αδύνατον να αγνοήσει κανείς τη φωνή της. Σ’ ένα άρθρο της, την περασμένη Δευτέρα, η Κάρμεν Ράινχαρτ ομολόγησε πως δεν μπορεί να βρει κανένα ιστορικό προηγούμενο που να μας επιτρέπει να υπολογίσουμε τις πιθανές οικονομικές συνέπειες της πανδημίας που ζούμε. Η προηγούμενη ανάλογη πανδημία, η ισπανική γρίπη του 1918-19, με 675.000 θανάτους στην Αμερική και πάνω από πενήντα εκατομμύρια στον κόσμο, δεν προσφέρεται για σύγκριση, αφού συνέβη στο τέλος του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου και σε περιβάλλον οικονομικής υπερθέρμανσης λόγω πολέμου.

Τώρα βρισκόμαστε σ’ ένα περιβάλλον τέλειας αβεβαιότητας, τόσο ως προς τη διάρκεια και την ένταση της πανδημίας, όσο και ως προς τη διάρκεια και την ένταση της διακοπής της οικονομικής δραστηριότητας που επιβάλλεται για να ελεγχθεί η εξάπλωση του ιού και να σωθούν ζωές. Οι πιο απαισόδοξοι, όπως ο Νουριέλ Ρουμπινί, προβλέπουν μια ύφεση μεγαλύτερη από εκείνη του 1929. Οι πιο συγκρατημένοι, όπως η Ράινχαρτ, προβλέπουν ότι οι οικονομικές επιπτώσεις του κορωνοϊού θα είναι πάντως βαρύτερες από εκείνες της κρίσης του 2007-09. Και όλοι συμφωνούν ότι ο κόσμος δεν έχει ξαναζήσει μια οικονομική κρίση που να χτυπά τόσο την προσφορά όσο και τη ζήτηση και να βρίσκει σε φάση αδυναμίας τις οικονομίες τόσο των αναπτυγμένων όσο και των αναπτυσσόμενων χωρών.

Ποιες επιλογές έχουμε μπροστά σε μια πρόκληση τέτοιου μεγέθους;

Σε ό,τι αφορά την πανδημία την ίδια, την απειλή κατά της δημόσιας υγείας, διλήμματα στ’ αλήθεια δεν υπάρχουν. Οι λαϊκιστές, τύπου Τραμπ ή Μπολσονάρου, που ως λαϊκιστές δεν έβλεπαν πέρα από τη μύτη τους και βεβαίωναν πως «δεν είναι παρά μια συνηθισμένη γρίπη», αν δεν είναι μια συνωμοσία των εχθρών τους, σαρώθηκαν. Και οι δισταγμοί ως προς την έκταση των απαγορεύσεων, των περιορισμών που χρειάζονται για να διακοπεί η μακάβρια προέλαση του ιού, οι αυταπάτες, τύπου Μπόρις Τζόνσον, ότι μια πιο «laissez faire» πολιτική χαλαρών μέτρων για να περιοριστούν οι επιπτώσεις στην οικονομία ήταν διαχειρίσιμη, εγκαταλείφθηκαν με θεαματικές και μοιραία αργοπορημένες κωλοτούμπες. Η επιλογή είναι μία. Διακοπή της εκθετικής προόδου της μετάδοσης του ιού. Με όποιο κόστος.

Μα σε ό,τι αφορά την οικονομική πολιτική, τα διλήμματα δεν έχουν ακόμη τμηθεί. Το αμερικανικό Κογκρέσο ενέκρινε τελικά ένα πρόγραμμα αστρονομικών διαστάσεων – δύο τρισ.! Πιθανότατα και αυτό θα αποδειχθεί λίγο. Μα στην Ευρώπη δεν καταφέρνουν ακόμη να συμφωνήσουν καν σε κάτι ανάλογο. Υπάρχουν ακόμη αντιστάσεις, όπως φάνηκε στο τελευταίο Γιούρογκρουπ, στην ανάγκη για ένα πακέτο μέτρων στο ύψος των κινδύνων.

Κι έπειτα, δεν υπάρχει ακόμη απάντηση στο ερώτημα ποιος θα πληρώσει, στο τέλος, τον λογαριασμό. Μια επανάληψη της προηγούμενης εμπειρίας – δημοσιονομική επέκταση για την αντιμετώπιση της κρίσης κι ύστερα μέτρα λιτότητας για να ελεγχθούν τα ελλείμματα και το χρέος, τα οποία επιβαρύνουν τους πιο αδύναμους μόνον – δεν είναι, αυτή τη φορά, ούτε ηθικά αποδεκτή ούτε πολιτικά εφαρμόσιμη. Αν η απάντηση στη δοκιμασία μιας τέτοιας κρίσης δεν θα είναι η απάντηση μιας κοινωνίας αλληλεγγύης, η επιβίωση της δημοκρατίας της ίδιας θα τεθεί εν αμφιβόλω.

Η αλληλεγγύη, το επισήμανε με καίριο τρόπο σε ένα προχθεσινό άρθρο του ο Μάρτιν Γουλφ των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς», δεν είναι αναγκαία μόνον στο εσωτερικό των χωρών, μα και διασυνοριακά. Στην Ευρώπη, προπάντων. Στην ευρωζώνη ειδικότερα. Μια νομισματική ένωση – γράφει ο Γουλφ – προϋποθέτει πως οι χώρες που μετέχουν εγκαταλείπουν τη δημοσιονομική αυτονομία και το νόμισμά τους για χάρη συλλογικών μηχανισμών. Στην προηγούμενη κρίση αυτοί οι μηχανισμοί απέτυχαν να προστατεύσουν τις πιο αδύναμες χώρες. Υπήρχε τότε η «ηθικολογική» δικαιολογία ότι αυτές οι χώρες «έφταιγαν» για τα δεινά τους. Αλλά για την πανδημία δεν φταίει κανείς.

Αν, λοιπόν, η ευρωζώνη δεν μπορεί να δείξει αλληλεγγύη σε μια τέτοια κρίση, «η αποτυχία της δεν θα λησμονηθεί ούτε θα συγχωρηθεί» – προειδοποιεί ο Γουλφ. «Χωρίς ισχυρή αλληλεγγύη σε μια κρίση, για την οποία κανείς δεν μπορεί να φορτωθεί την ευθύνη, το ευρωπαϊκό σχέδιο θα είναι ηθικά, ίσως και πρακτικά, νεκρό». Η προειδοποίηση είναι αδύνατον να αγνοηθεί.