Ενίσχυση της ανθεκτικότητας της κοινωνίας

Την έντονη αίσθηση της απειλής από την πανδημία την έδωσαν οι περισσότεροι πολιτικοί ηγέτες των κρατών- μελών, μεταξύ αυτών και ο έλληνας Πρωθυπουργός, μιλώντας για πόλεμο και για αόρατο εχθρό. Σε αυτόν όμως τον πόλεμο τη νίκη δεν μπορούν να δώσουν οι μεγάλοι και άρτια εκπαιδευμένοι στρατοί, τα τεχνολογικά προηγμένα οπλικά συστήματα και τα ηλεκτρονικά σαμποτάζ. Ο κορωνοϊός αναδεικνύει με τον πλέον δραματικό τρόπο την ανάγκη μεταρρύθμισης του τομέα ασφάλειας των χωρών και της μετάβασης σε ένα καθεστώς Σύγχρονων Κρατών Εθνικής Ασφάλειας. Το ζητούμενο είναι τα κράτη να έχουν τη δυνατότητα να διαχειρίζονται κρίσεις ασφάλειας και καταστροφές από πολλές και διαφορετικές αιτίες (πανδημίες, φυσικές και τεχνολογικές καταστροφές, επισιτισμός, σπανιότητα φυσικών πόρων, τρομοκρατικές επιθέσεις κ.ά.). Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι πανδημίες, αλλά και η κλιματική αλλαγή έχουν πολλές φορές λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστές αστάθειας και συγκρούσεων, με χαρακτηριστικότερα παραδείγματα την κατάσταση σε χώρες της Αφρικής, όπως το Σουδάν και η Σομαλία κ.ά.

Η τραγική ειρωνεία είναι πως οι χιλιάδες νεκροί στην Ιταλία και στην Ισπανία δίνουν μία σοκαριστική απάντηση στην κυνική προσέγγιση του James Wirtz (σημαντικού θεωρητικού της στρατηγικής) στο ερώτημα αν η κλιματική αλλαγή συνιστά απειλή για την ασφάλεια. Ο Wirzt, λοιπόν, είχε απαντήσει πως θα αποδεχτεί πως η κλιματική αλλαγή είναι απειλή αν του απαντήσουν πόσες χιλιάδες στρατιώτες χρειάζονται για να κλείσει η τρύπα του όζοντος.

Οι αντιπαραθέσεις των θεωρητικών της στρατηγικής και των σπουδών ασφάλειας έχουν επιστημονική γοητεία και αναλυτική χρησιμότητα. Η πραγματικότητα όμως δείχνει με τον πλέον σκληρό τρόπο στην παγκόσμια κοινότητα και στα κράτη τα δόντια της. Στην εποχή της σύγχρονης διακινδύνευσης ο άνθρωπος είναι αντιμέτωπος με καθημερινές απειλές που έχουν έντονα χαρακτηριστικά ασυμμετρίας.  Πέραν των αναγκαίων αλλαγών σε επίπεδο στρατηγικής κατεύθυνσης, θεσμικής θωράκισης, επιχειρησιακών σχεδίων, τεχνολογικών λύσεων και μέσων, είναι απαραίτητη η ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας.

Στην εποχή λοιπόν της σύγχρονης ανασφάλειας θα πρέπει οι πολίτες να μπορούν να λειτουργούν σε συνθήκες διαχείρισης κρίσεων. Αυτή η λειτουργία είναι κρίσιμη για να μπορέσει ένα κράτος να διαχειριστεί αποτελεσματικά μία έκτακτη κατάσταση, ειδικά όταν αυτή έχει τις ιδιαιτερότητες μία πανδημίας, αλλά παράλληλα είναι κομβική για να μπορέσουν και οι πολίτες να προστατευτούν μέσω του περιορισμού των απωλειών.

Δεν μιλάμε όμως εδώ απλά για ένα σχέδιο έκτακτων αναγκών, αλλά για μία νέα ατομική και κοινωνική λειτουργία σε έκτακτες συνθήκες. Σε αυτή την κατεύθυνση το κράτος έχει την ευθύνη για την ευαισθητοποίηση, την εκπαίδευση και την κινητοποίηση των πολιτών. Τα τελειότερα σχέδια δεν μπορούν να λειτουργήσουν αν δεν δοκιμαστούν και αν οι φορείς ανταπόκρισης, αλλά και οι πολίτες, δεν εξασκηθούν στην εφαρμογή τους. Δυστυχώς, παρά την τραγωδία στο Μάτι δεν κινηθήκαμε σε αυτή την κατεύθυνση. Αλλωστε, η διαπαιδαγώγηση των πολιτών σε θέματα διαχείρισης κρίσεων είναι ένα ζήτημα που δεν βρήκε ποτέ ιδιαίτερο χώρο στην πολιτική συζήτηση.

Η πανδημία του κορωνοϊού και η λήψη έκτακτων μέτρων για τον περιορισμό της εξάπλωσης και την αντιμετώπισή της ανοίγει ξανά αυτό το θέμα. Οι κοινωνίες πρέπει να καταστούν συμμέτοχες στην προστασία τους, αυτό σημαίνει στην πράξη εμπλοκή της κοινωνίας στην πρόληψη και στη διαχείριση των κρίσεων. Αυτό είναι και ένα από τα στοιχήματα του σχεδιασμού εθνικής ασφάλειας της χώρας που θα κληθεί να υλοποιήσει η κυβέρνηση μετά τη διαχείριση των κρίσεων.

Ο Τριαντάφυλλος Καραντράντος είναι δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και νέων απειλών και επιστημονικός συνεργάτης στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)