Πώς θα επηρεάσουν την αρχιτεκτονική οι νέες συνθήκες;

Η ιδέα του αρχιτέκτονα ως θεραπευτή πηγαίνει πίσω στο παρελθόν προς τα χρόνια του Βιτρούβιου. Η υγεία υπήρξε πάντα ένας παράγοντας στην ευθύνη του αρχιτέκτονα. Αυτό που αλλάζει στην εποχή μας είναι η έννοια της υγείας. Καθώς λοιπόν κατοικούμε «εντός των τειχών« μας, υπάρχουν νέες προκλήσεις για τους αρχιτέκτονες. Τις οποίες και συζητάμε με την ομάδα του γραφείου AREA, Στέλλα Δαούτη, Γιώργο Μητρούλια, Μιχάλη Ραυτόπουλο, σε τριμερή τηλεδιάσκεψη, καθώς η Στέλλα Δαούτη ήδη βρισκόταν σπίτι με τα παιδιά της.

«Δουλεύουμε στην Αθήνα. Για μας η αρχιτεκτονική είναι μορφή δημόσιου διαλόγου. Λειτουργούμε ως διπλωμάτες σχεδιασμού. Δημιουργούμε χάρτες, πίνακες και καταλόγους. Κατασκευάζουμε ιδέες. Επαναπροσδιορίζουμε κριτικά το υπάρχον. Και λατρεύουμε τον χορό» λένε οι ιδρυτές του AREA για την απόφασή τους να αφήσουν τη Νέα Υόρκη όπου δούλευαν ως συνεργάτες σε αρχιτεκτονικά γραφεία για να κάνουν ένα νέο ξεκίνημα στην Αθήνα του 2006 ιδρύοντας το AREA – Architecture Research Athens.

Αποτελεί πρόκληση και για την αρχιτεκτονική το ότι δημιουργείται μία νέα πραγματικότητα με αιχμή την υγεία; Οπως εξηγεί και η Μπεατρίζ Κολομίνα στο Χ – Ray Architecture, ότι η μάχη για τη φυματίωση προκάλεσε την επανάσταση των νέων νοσοκομειακών χώρων που δημιούργησε ο μοντερνισμός;

Γ.Μ: Αυτό που υπήρχε έως πρότινος ήταν μία τάση ατομικότητας με όλα τα προγράμματα δημόσιου χαρακτήρα να είναι αρκετά περιορισμένα, σε αντίθεση με την έμφαση υγιεινής και της ύπαρξης σανατορίων που εμφανίστηκαν στις πόλεις τη δεκαετία του 1920.

Σ.Δ: Λευκοί τοίχοι, ριπολίνη στα μπάνια, γυαλιστερές μπογές, αεριζόμενοι χώροι, αποστάσεις κτιρίων…

Μ.Ρ: Τα οριζόντια γυάλινα παράθυρα του Λε Κορμπιζιέ προέρχονται από την ίδια εμμονή με το φως, υγιεινή, καθαρό αέρα που χρειάζεται ο μοντέρνος άνθρωπος. Εξακολουθεί να βγαίνει αυτό στην αρχιτεκτονική. Επειδή εμείς στην Ελλάδα περάσαμε και δέκα χρόνια κρίσης, ήδη σκεφτόμασταν διαφορετικά για την αρχιτεκτονική. Είμαι περίεργος αν όλο αυτό που συμβαίνει θα αλλάξει τα πράγματα. Θα γυρίσουμε σε μια λογική περασμένων χρόνων; Θα είναι κάτι άλλο; Είναι πολύ νωρίς για να ξέρουμε. Η αρχιτεκτονική ακολουθεί τις εξελίξεις, τα μεγάλα βήματα της εξουσίας και της οικονομίας.

Σ.Δ: Οι επιπτώσεις είναι τόσο οικονομικές όσο και κοινωνικές. Αναγκαζόμαστε να αλλάξουμε άρδην τις ζωές μας και έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς θα επηρεάσει και τον τρόπο που σχεδιάζουμε. Ή απλά είναι κάτι παροδικό και θα επανέλθουμε στα πράγματα που ξέραμε.

Αφού το σώμα μας αντιλαμβάνεται αυτούς τους νέους περιορισμούς θα επανέλθουμε με τους ίδιους όρους;

Μ.Ρ: Υπάρχει ήδη στην αρχιτεκτονική η απαίτηση των ανθρώπων να απομονώνονται. Δηλαδή η δομή του σπιτιού έχει αλλάξει. Ενας άνθρωπος θέλει να μείνει πολλή ώρα κλεισμένος στο δωμάτιο του. Ή η κουζίνα μπορεί να μην έχει την ίδια σημασία που είχε κάποτε στο σύνολο της κατοικίας. Ο χώρος συγκέντρωσης όπου κάποτε βρισκόμασταν κάθε βράδυ γύρω από το φαγητό άλλαξε. Τώρα όμως αυτό που ζούμε είναι ακραία περίπτωση, γιατί καθένας απομονώνεται στον ίδιο χώρο. Αυτό είναι περίεργο και για εμάς. Από την αρχή που στήσαμε το γραφείο είχαμε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον συλλογικό χώρο ως το πιο πλούσιο κομμάτι της αρχιτεκτονικής, από κλίμακα πόλης μέχρι και κλίμακα κατοικίας.

Γ.Μ: Τέτοιες κρίσεις παίρνουν τη μορφή συλλογικότητας. Κάποιοι μένουν μόνοι τους, αλλά ξαφνικά οι οικογένειες υποχρεώνονται να συμβιώσουν σε ένα σπίτι. Το οποίο είναι συνήθως σχεδιασμένο με τους όρους «φαίνεσθαι» που υπάρχουν σε εικόνες του Pinterest ή στα περιοδικά lifestyle – design. Και μία οικογένεια καλείται να συγκατοικήσει σε αυτούς τους χώρους, ίσως να βρεθεί γύρω από ένα τραπέζι. Τώρα καταλαβαίνεις αν ο χώρος μπορεί να υποστηρίξει αυτή τη συνθήκη ή κάτι χάσαμε επειδή ασχοληθήκαμε πολύ με την εμφάνιση των πραγμάτων. Τα τελευταία χρόνια υπήρχε μεγάλη έμφαση στον εσωτερικό χώρο. Με έναν τρόπο η αρχιτεκτονική είχε αποσυρθεί. Ειδικά στην Αθήνα όλοι οι αρχιτέκτονες ασχοληθήκαμε με την έννοια της πόλης και τον δημόσιο χώρο, αλλά δεν οδήγησε κάπου. Ηρθε στη συνέχεια το κύμα των βραχυχρόνιων μισθώσεων και γι’ αυτό η αρχιτεκτονική άλλαξε από τα μέσα εστιάζοντας περισσότερο στις ανακαινίσεις και στη μετατροπή κατοικιών σε Airbnb. Υποτίθεται λοιπόν ότι είμαστε έτοιμοι για να ζήσουμε εσωτερικά.

Μ.Ρ: Ωστόσο η καραντίνα είναι εντελώς χώρος απομόνωσης που προσπαθείς να προστατεύσεις τον εαυτό σου και την υγεία του οργανισμού. Είναι μία έννοια του αποκλεισμού. Το αντίθετο δηλαδή από το Airbnb και ό,τι σε φέρνει σε επαφή με έναν ξένο χώρο ή μία ξένη πόλη στην οποία πηγαίνεις για να έρθεις σε αμεσότητα με τους ανθρώπους. Τώρα όλοι προσπαθούν να βρουν τα όρια.

Τι μπορούμε να σκεφτόμαστε πια ως δημόσιο χώρο;

Μ.Ρ: Πιστεύαμε ότι μπαίναμε σε μία σταθερότητα, ότι θα άνοιγαν δημόσια έργα, έχουμε και το Ελληνικό μπροστά μας, επομένως ο δημόσιος χώρος δεν είναι θέμα εκτός συζήτησης.

Γ.Μ: Θα έλεγα να το επεκτείνουμε γιατί η συζήτηση αφορά τον σχεδιασμό της πόλης. Το πιο σημαντικό δεν είναι να κάνεις μία πλατεία, αλλά να δεις πώς αρθρώνονται τα ιδιωτικά κτίρια πάνω στην πλατεία. Γι’ αυτό και το Ελληνικό είναι μία μεγάλη ευκαιρία να διατυπωθούν προτάσεις και να απαντηθούν διάφορα θέματα. Τον 20ό αιώνα οι αρχιτέκτονες είχαν τη δύναμη να σχεδιάσουν και να προτείνουν καινοτόμες ιδέες. Αλλά αυτή η συζήτηση δεν γίνεται για παράδειγμα στο Ελληνικό. Γίνεται μόνο με όρους Real Estate, ενώ λείπει μία σύγχρονη συζήτηση για το περιβάλλον και την υγεία στο Λεκανοπέδιο, για το πώς θα αναμείξουμε χρήσεις, οικονομικές τάξεις, πληθυσμούς ώστε να έχεις ένα μέρος της πόλης. Και αυτό το κομμάτι να μην είναι μία άδεια πολυεπένδυση μέσα στην πόλη που έχει το πάρκο σαν πίσω αυλή.

Σ.Δ: Εως τώρα σε σχέση με τον δημόσιο χώρο μάς ενδιέφερε να ζωντανέψουμε το κενό, να έρθει ο κόσμος να το οικειοποιηθεί με διάφορους τρόπους. Γι’ αυτό και πάρα πολλά έργα μας έχουν να κάνουν με τον συμμετοχικό σχεδιασμό αποζητώντας τη μείξη κοινωνικών ομάδων. Ο δημόσιος χώρος ως κενό τις τελευταίες εβδομάδες είναι βέβαια ζητούμενο και θα πρέπει να το λάβουμε υπόψη.

Γ.Μ: Αυτή τη στιγμή που έκλεισαν τα καφέ, τα μπαρ και τα εστιατόρια έχουν πολλαπλασιαστεί οι επιφάνειες των πεζοδρομίων και εκτιμώ την ανεμπόδιστη κίνηση των πεζών. Ισως είναι ευκαιρία να ξαναδούμε αυτές τις προδιαγραφές. Η πόλη έχει μία περίεργη εικόνα αυτή την εποχή. Ερειπωμένη και ελκυστική ταυτόχρονα…

Ποιες παράμετροι θα προσδιορίζουν τη νέα σχεδιαστική αντίληψη;

Μ.Ρ: Σε μια πολυκατοικία στα Πατήσια επαναφέραμε ένα ενδιάμεσο επίπεδο ανάμεσα στο εσωτερικό και το εξωτερικό που φέρνει τους κατοίκους πιο κοντά στο έξω. Εχουμε αφαιρέσει τα μπαλκόνια από την πρόσοψη του κτιρίου και οι ανοικτοί κοινόχρηστοι χώροι βρίσκονται εντός του όγκου του κτιρίου. Ταυτόχρονα το όριο γίνεται λεπτό καθώς από το παράθυρο του κλειστού χώρου ο ένοικος έχει άμεση επαφή με τον δρόμο και αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει.

Σ.Δ: Μπορούμε να σκεφτούμε και τα υλικά που προέρχονται από τη νοσοκομειακή σφαίρα. Οπως τα γάντια και τις μάσκες. Και αν αυτό το είδος υλικών μπορεί να περάσει στη μεγαλύτερη κλίμακα της κατοικίας και να σχεδιαστεί ένα περιβάλλον με αυτά.

Γ.Μ: Μου έρχεται η σκέψη γύρω από τη διαβάθμιση σε πρωτόκολλα περιοχών ασφαλείας. Δηλαδή πώς εισέρχεται στο σπίτι ένας επισκέπτης, πώς γίνεται το delivery μιας πίτσας ή πώς έρχεται ένας φίλος. Μήπως υπάρξουν πρωτόκολλα υγιεινής περισσότερα από τα ήδη υπάρχοντα του WC των επισκεπτών ή της τοποθέτησης παπουτσιών σε ένα χολ εισόδου. Ταυτόχρονα την εποχή που υπάρχει η τάση να κλείνουμε τον κόσμο σε ένα αεροστεγές προστατευμένο περιβάλλον σκέφτομαι αν θα πρέπει να ακολουθήσουμε μία αντίθετη στρατηγική. Να φανταστούμε σπίτια που θα «αναπνέουν» περισσότερο, με πιο φυσικό τρόπο και με λιγότερα αιρ κοντίσιον. Αναρωτιέμαι αν πρέπει να αναζητήσουμε πορώδη περιβάλλοντα. Εχω στο μυαλό μου το παράδειγμα της σίτας που μπαίνει στα παράθυρα ή της κουνουπιέρας που αφήνει έξω από το σπίτι τα κουνούπια. Αυτό είναι ένα πολύ ωραίο όριο. Θα μπορούσα να φανταστώ ένα ολόκληρο σπίτι από σήτα. Είναι σαν να ζεις στον εξωτερικό χώρο, αλλά το σπίτι αναπνέει, περνά το νερό και ο ήχος, ενώ αφήνεις έξω κάτι που δεν θες. Πρέπει να βρούμε καινούργια είδη ορίων που διαβαθμίζουν την επαφή μας με τον εξωτερικό χώρο και όχι με απόλυτο τρόπο όπως τα αεροστεγή κουφώματα και οι πολύ συμπαγείς επιδερμίδες. Ή τις γυάλινες διάφανες επιφάνειες που κατάγονται από την αισθητική των κατοικιών του Μις Βαν Ντε Ρο και προσφέρουν θέα, αλλά αποκομμένη από το φυσικό περιβάλλον.