«Δεν πίστευαν στις δυστυχίες…»

Υπάρχει ένας συγγραφέας και ένα κείμενο στο οποίο θα μπορούσε να καθρεφτιστεί η εποχή μας, η δύσκολη εποχή του κορωνοϊού που ειδικά η Ελλάδα τον αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη φόρτιση, μια που εντείνεται το πρόβλημα με το μεταναστευτικό κύμα από το οποίο πολιορκείται. Τα δυο αυτά ζητήματα θέτουν εν αμφιβόλω ορισμένες κοινωνικές κατακτήσεις που έως χθες φάνταζαν αυτονόητες. Περιορίζουν τα δικαιώματα στην ελευθερία των μετακινήσεων, στη διασκέδαση, στα ταξίδια και, ταυτόχρονα, στην ανθρωπιστική ευαισθησία, σε έναν σχεδόν ανέξοδο, φιλανθρωπικό, δηλαδή αφ’ υψηλού ουμανισμό.

Το κείμενο αυτό είναι ένα μυθιστόρημα, η «Πανούκλα» του Αλμπέρ Καμί και γράφτηκε αμέσως μετά τον πόλεμο, το 1947 (στα ελληνικά, εκδ. Καστανιώτη). Η πλοκή του είναι απλή. Το Οράν της Αλγερίας προσβάλλεται από πανούκλα και έχει αποκλειστεί από τον υπόλοιπο κόσμο. Στην αρχή, οι κάτοικοι προσπαθούν να καταλάβουν τι τους συνέβη. Αλλά στη συνέχεια, η αρρώστια εξαπλώνεται και οι συνήθειες αλλάζουν. Μαζί με την ελευθερία τους, οι άνθρωποι χάνουν τις σταθερές της ζωής τους. Αμύνονται, κλείνονται στον εαυτό τους. Περιγράφει ο συγγραφέας:

«Οι συμπολίτες μας […] συνέχιζαν να κάνουν επιχειρήσεις, να ετοιμάζουν ταξίδια, και να έχουν γνώμες. Πως θα μπορούσαν να σκεφτούν τη πανούκλα, που καταργεί το μέλλον, τις μετακινήσεις, τις συζητήσεις; Θεωρούσαν τους εαυτούς τους ελεύθερους και κανένας δεν θα είναι ποτέ ελεύθερος, όσο υπάρχουν δυστυχίες».

Ο Καμί ήταν πάντα απομυθοποιητικός, αλλά ποτέ δεν οχυρώθηκε πίσω από κανενός είδους κοινωνική υποκρισία. Ούτε και δόγματα – τον ενοχλούσε, π.χ., που ο Σαρτρ υποστήριζε τα κομμουνιστικά καθεστώτα περί τη Σοβιετική Ενωση, ενώ ήταν γνωστά τα εγκλήματα του Στάλιν και οι ανελεύθερες συνθήκες του καθεστώτος. Από την άλλη, ουδέποτε υπήρξε δογματικός του ανθρωπισμού, η ανάγκη ήταν γι’ αυτόν πολύ πιο καθοριστικό μέγεθος για τις αξίες της κοινωνίας. Περιγράφει, σε άλλο σημείο, στην «Πανούκλα»:

«Οι δυστυχίες, στην πραγματικότητα, είναι μια κοινή υπόθεση, αλλά δύσκολα τις πιστεύει κανείς όταν του πέσουν στο κεφάλι. Υπήρξαν στον κόσμο τόσες πανούκλες όσοι και οι πόλεμοι. Και παρ’ όλα αυτά οι πανούκλες και οι πόλεμοι πάντα βρίσκουν τους ανθρώπους το ίδιο απροετοίμαστους. […] Οταν ξεσπάει ένας πόλεμος, οι άνθρωποι λένε: “Δεν θα διαρκέσει πολύ, είναι πολύ ανόητο”. Κι αναμφίβολα ένας πόλεμος είναι σίγουρα πολύ ανόητος, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να διαρκέσει. Η ανοησία επιμένει πάντα και θα μπορούσε κανείς να το διακρίνει αν δεν σκέφτονταν μόνο τον εαυτό του. Απ’ αυτή την άποψη οι συμπολίτες μας ήταν σαν όλο τον κόσμο, σκέφτονταν τους εαυτούς τους και για να το πούμε κι αλλιώς ήταν ανθρωπιστές: δεν πίστευαν στις δυστυχίες. Η δυστυχία δεν είναι στα μέτρα του ανθρώπου, επομένως λέμε ότι η δυστυχία δεν είναι πραγματική, είναι ένα κακό όνειρο που θα περάσει. Αλλά δεν περνάει πάντα και από κακό όνειρο σε κακό όνειρο, είναι οι άνθρωποι που περνάνε και πρώτα πρώτα οι ανθρωπιστές, γιατί δεν πήραν τις προφυλάξεις τους».

Ηθικό δίδαγμα. Αν θέλουμε η ζωή μας να είναι κανονική, οφείλουμε πρώτα να θωρακιστούμε απέναντι στην αρρώστια αλλά και σε ό,τι άλλο αποσταθεροποιεί την κανονικότητά μας. Η ελευθερία μας αλλά και ο ανθρωπισμός μας προϋποθέτουν την ομαλότητα. Αλλά σήμερα ζούμε υπό έκτακτες συνθήκες. Και οφείλουμε, ως λογικοί και ανθρωπιστές, να δούμε καθαρά και να πάρουμε τις προφυλάξεις μας.

Οίστρος της ζωής

Είναι ανεύθυνη η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος όταν ισχυρίζεται ότι «η κοινωνία από το Κοινό Ποτήριο της Ζωής, ασφαλώς και δεν μπορεί να γίνει αιτία μετάδοσης ασθενειών»; Οχι. Είναι, απλώς, προσκολλημένη τυφλά σε ένα δόγμα. Σε ένα σύνολο ερμηνευτικών της πίστης κανόνων που διαμορφώθηκαν στο βάθος του χρόνου και το οποίο δύσκολα μπορεί να το χειριστεί σήμερα, υπό το βάρος της πραγματικότητας. Βαρύνει περισσότερο η δογματική της «καθ’ ημάς Ανατολής» από την αποδοχή λογικών πτυχών της πραγματικότητας ή την ανακάλυψη της πνευματικότητας της πίστης, την οποία επικαλείται ο Αμερικής Ελπιδοφόρος. Η θρησκευτική Μεταρρύθμιση, αναγκαίο σκαλοπάτι στη διαδρομή του δυτικού ανθρώπου προς τη νεωτερικότητα, δεν άγγιξε την αντίληψη των πραγμάτων στην ελληνική ορθοδοξία.

Η οποία, πάντως, δεν μπορεί να κατηγορηθεί για έλλειψη πραγματισμού, όταν χρειάστηκε. Μόνο πραγματισμός είναι η ανοχή, π.χ., στην άμβλωση, που νομοθετήθηκε με σχετική ευκολία στην Ελλάδα και χωρίς ουσιαστική αντίδραση από την Εκκλησία – οι κατά καιρούς αντιδράσεις στην περιοχή της θρησκευτικής σέχτας αναλογούν στην επαναστατική γυμναστική της πολιτικής σέχτας.

Παρά το δογματικό βάθος, πάντως, οι έλληνες ορθόδοξοι δεν έχουν πάρει διαζύγιο από τον πραγματισμό. Κι αυτοί, όπως οι κλονισμένης πίστης και οι αγνωστικιστές, έχουν κάνει οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου.