Η πορεία προς {LF}τη σύγκλιση {LF}της Ευρώπης

Μέσα στη διαδρομή των σταθμών οι οποίοι οδήγησαν την Ευρώπη σε όλο και μεγαλύτερη σύγκλιση, ξεχωρίζει ασφαλώς η Συνθήκη του Μάαστριχτ. Πρόκειται για τη σημαντικότερη συνθήκη σε αυτή τη διαδρομή, που έθεσε τα θεμέλια για τη νομισματική ενοποίηση των περισσοτέρων χωρών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ ήταν το αποτέλεσμα των ευρωπαϊκών διεργασιών που αφορούσαν τις οικονομικές και τις γενικότερες πολιτικές και θεσμικές εξελίξεις εντός του πλαισίου της ΕΟΚ, όπως είχαν προκύψει στα τέλη της δεκαετίας του 1980, με κέντρο τους την προοπτική επανένωσης της Γερμανίας.

Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 η ισχύς του γερμανικού μάρκου προκαλούσε έντονους κραδασμούς στις οικονομίες των άλλων δυτικοευρωπαϊκών κρατών, αλλά και σοβαρές ανησυχίες για την εντεινόμενη  δυτικογερμανική οικονομική κυριαρχία. Ετσι, στο πρώτο εξάμηνο του 1989, ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζακ Ντελόρ παρουσίασε ένα σχέδιο για την οικονομική και νομισματική ένωση των ευρωπαϊκών χωρών.

Δημιουργία ενιαίου νομίσματος. Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου, τον Νοέμβριο του 1989, επιτάχυνε απότομα τον ρυθμό των εξελίξεων. Η προοπτική μιας εκ νέου ενωμένης Γερμανίας επανέφερε με ένταση το γερμανικό ζήτημα στο ευρωπαϊκό προσκήνιο. Το Παρίσι ανησυχούσε για την ενίσχυση του ρόλου της Βόννης, που θα μπορούσε να μειώσει στο μέλλον τη γαλλική επιρροή στην ήπειρο. Ο Φρανσουά Μιτεράν ήταν αποφασισμένος να «δέσει» τη Γερμανία και να ακυρώσει το ισχυρό μάρκο με τη δημιουργία του ενιαίου νομίσματος. Ο γάλλος σοσιαλιστής πρόεδρος δεν πρόλαβε να ζήσει, αρκετά χρόνια αργότερα, την «απελευθέρωση» της Γερμανίας από τα «δεσμά» της ΟΝΕ με τον διάδοχό του Φρανσουά Ολάντ ανήμπορο να ανακόψει την κυριαρχία του Βερολίνου. Ο Μιτεράν είχε ισχυρά επιχειρήματα για τη θεσμοθέτηση του κοινού νομίσματος. Το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Σύστημα (ΕΝΣ) είχε περάσει αρκετούς κλυδωνισμούς. Η πρώτη προσπάθεια καθιέρωσης ενιαίου νομίσματος ήταν το ECU (European Currency Unit). Δεν επρόκειτο για νόμισμα, αλλά για ένα «καλάθι» των νομισμάτων των δέκα κρατών της ΕΟΚ που μετείχαν στο ΕΝΣ. Κάθε νόμισμα είχε μια συναλλαγματική ισοτιμία που συσχετιζόταν με το ECU. Οι διμερείς συναλλαγματικές ισοτιμίες μπορούσαν να διακυμαίνονται μέχρι 2,25%. Για το γερμανικό μάρκο σε σχέση με το γαλλικό φράγκο η ισοτιμία είχε οριστεί στα 3,36 φράγκα και δεν επιτρεπόταν να ανέβει ή να πέσει περισσότερο από 15% από αυτό το επίπεδο. Ο Μηχανισμός Συναλλαγματικών Ισοτιμιών παρακολουθούσε τις διακυμάνσεις των ισοτιμιών και οι κεντρικές τράπεζες μπορούσαν να επέμβουν στις αγορές συναλλάγματος και να επαναφέρουν την ισοτιμία στα προβλεπόμενα όρια.

Το ΕΝΣ άρχισε να διαλύεται. Το ΕΝΣ, το οποίο δημιουργήθηκε το 1978, άρχισε να διαλύεται το 1992. Τα δύο πιο «μαλακά» νομίσματα, η ιταλική λιρέτα και η βρετανική λίρα, έχαναν συνεχώς την αξία τους και οι κεντρικές τράπεζες αδυνατούσαν να ανακόψουν τον κατήφορο. Τον Σεπτέμβριο του 1992 οι δύο χώρες εγκατέλειψαν το ΕΝΣ. Οταν άρχισε να υποχωρεί και το γαλλικό φράγκο, τον Αύγουστο του 1993, οι ευρωπαίοι ηγέτες αποφάσισαν να αυξήσουν το όριο διακύμανσης από το 2,25% στο 15%! Ηταν το τέλος της πρώτης προσπάθειας για τη δημιουργία ευρωπαϊκής νομισματικής ένωσης.

Τότε στοχοποιήθηκε η Γερμανία, η οποία λόγω αύξησης του πληθωρισμού ανέβασε σημαντικά τα επιτόκια, με συνέπεια να ενισχυθεί η αξία του γερμανικού μάρκου και να υποτιμηθούν τα άλλα νομίσματα. Αυτή είναι η μισή αλήθεια. Ο καταλύτης ήταν το γεγονός ότι η μισή Ευρώπη ήταν σε κρίση με πρωταγωνιστές τη Γαλλία, τη Βρετανία και την Ιταλία. Τότε, όπως και μετά την κρίση του 2008, οι καιροσκόποι, με πρωταγωνιστή τον Τζορτζ Σόρος, πόνταραν χωρίς ρίσκο εναντίον των νομισμάτων τους!

Ενα ακόμη επιχείρημα υπέρ της θέσης του Μιτεράν είναι πως η Εσωτερική Αγορά, η οποία άνοιξε το 1992, με την ελεύθερη διακίνηση ανθρώπων, εμπορευμάτων και κεφαλαίων, θα οδηγούσε σε άνισο ανταγωνισμό εάν δεν υπήρχε ενιαίο νόμισμα. Το κάθε κράτος-μέλος μπορούσε να αυξήσει τον ανταγωνισμό με υποτίμηση του νομίσματος. Ο στόχος, όμως, αυτός έμεινε μετέωρος. Αφενός διότι τα κράτη εκτός Ευρωζώνης μπορούσαν να ασκούν τη δική τους νομισματική πολιτική. Ευρώπη δύο νομισματικών ταχυτήτων! Εκτός Ευρωζώνης παραμένουν: Βουλγαρία, Δανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Κροατία, Ουγγαρία, Πολωνία, Ρουμανία, Σουηδία και Τσεχική Δημοκρατία.

Γαλλογερμανικός συμβιβασμός. Ο γερμανός καγκελάριος Χέλμουτ Κολ είχε αρχικά αντιδράσει στις γαλλικές πιέσεις για επιτάχυνση της πορείας προς την ευρωπαϊκή νομισματική σύγκλιση, κυρίως εξαιτίας των εσωτερικών αντιδράσεων για την εγκατάλειψη του μάρκου, που αποτελούσε το σύμβολο  συμβόλου της γερμανικής μεταπολεμικής ανοικοδόμησης. Επιπλέον ο Κολ επιδίωκε την επιβράδυνση των διεργασιών επειδή ήθελε να διεξαχθούν πρώτα οι γερμανικές ομοσπονδιακές εκλογές, στις αρχές του 1990, όπου στόχος του ήταν να αποφύγει την ενδυνάμωση των κομμάτων τα οποία θα προσέρχονταν στον στίβο με αντιευρωπαϊκή ατζέντα.

Ο Κολ έκανε γνωστές τις προθέσεις του για επιβράδυνση των διεργασιών με μια επίσημη επιστολή προς τον Φρανσουά Μιτεράν, με ημερομηνία 27 Νοεμβρίου 1989, στην οποία τόνιζε τη βούληση της Βόννης για μεγαλύτερη πολιτική ένωση της Ευρώπης. Την επομένη  ήλθε η δεύτερη μεγάλη αφορμή για μια γαλλογερμανική «διένεξη», καθώς ο Κολ παρουσίασε ένα σχέδιο δέκα σημείων για την ομοσπονδιακή ένωση των δύο Γερμανιών το οποίο άγγιξε τα ευαίσθητα «ιστορικά» νεύρα των άλλων ευρωπαϊκών κρατών, κυρίως της Γαλλίας και της Βρετανίας.

Παλαιοί φόβοι ξύπνησαν στη νέα Ευρώπη και το Παρίσι άρχισε να βλέπει τη Γερμανία ως μια εκ νέου μεγάλη δύναμη στην καρδιά της ευρωπαϊκής ηπείρου. Ο Μιτεράν αντέδρασε, απειλώντας εμμέσως με παρεμπόδιση της διαδικασίας της γερμανικής ενοποίησης. Ακολούθησε ένας μαραθώνιος διπλωματικών διαβουλεύσεων ώστε να αποφευχθεί μια «ανοιχτή ρήξη» μεταξύ των δύο χωρών. Λίγες ημέρες αργότερα, στη Σύνοδο Κορυφής στο Στρασβούργο, στις 8 και 9 Δεκεμβρίου 1989, επικράτησαν οι γαλλικές θέσεις ως προς το χρονοδιάγραμμα και τις προτεραιότητες των διαδικασιών. Εγκρίθηκαν η επιτάχυνση των διαδικασιών και η επικέντρωση στη νομισματική ένωση δίχως αναφορά σε παράλληλη πολιτική ένωση, όπως είχε ζητήσει η Βόννη. Το μοναδικό αλλά ωστόσο σημαντικό κέρδος της γερμανικής πλευράς ήταν η αποδοχή εκ μέρους των άλλων μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας του γεγονότος πως η επανένωση της Γερμανίας θα προχωρούσε αν αποτελούσε μέρος της ευρύτερης ευρωπαϊκής σύγκλισης.

Οι διεργασίες της σύγκλισης επιταχύνθηκαν παρά τις αντιδράσεις της Μεγάλης Βρετανίας και της πρωθυπουργού Μάργκαρετ Θάτσερ, η οποία υποστήριζε, σε υπόμνημά της με ημερομηνία 2 Φεβρουαρίου 1990, πως «τα προβλήματα δεν θα ξεπεραστούν με την ενδυνάμωση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Οι γερμανικές φιλοδοξίες θα καταστούν τότε ο κυρίαρχος παράγοντας». Σε μια συνάντησή της με τον γάλλο πρέσβη στο Λονδίνο, στις αρχές Μαρτίου του 1990, η Θάτσερ τόνισε πως «η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία πρέπει να ενωθούν απέναντι στη γερμανική απειλή» και πρόσθεσε πως «η γερμανική επανένωση θα μπορούσε να αναβιώσει τον αγώνα να καταστεί η Γερμανία η πιο ισχυρή χώρα στην Ευρώπη». Υστερα από είκοσι χρόνια η Θάτσερ θα δικαιωθεί. Οι «γερμανικές φιλοδοξίες θα καταστούν ο κυρίαρχος παράγοντας» και οι εκτιμήσεις του Μιτεράν ότι με την ΟΝΕ η Γερμανία θα τεθεί «υπό έλεγχο» θα διαψευστούν.

Στις 19 Απριλίου 1990 ο γαλλογερμανικός συμβιβασμός επικυρώθηκε με την αποστολή μιας κοινής επιστολής των Μιτεράν και Κολ προς τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, με την οποία πρότειναν την επιτάχυνση των διαδικασιών για τη νομισματική ένωση, αλλά και την ανάληψη πρωτοβουλιών για την επεξεργασία μιας πολιτικής για την ενοποίηση της Ευρώπης. Στο πλαίσιο αυτό, η επιστολή πρότεινε επίσης τη διεξαγωγή μιας συνόδου για την ευρωπαϊκή πολιτική ενοποίηση, η οποία θα πραγματοποιούνταν στα τέλη Δεκεμβρίου του 1990, παράλληλα με την καθορισμένη σύνοδο για τη νομισματική ένωση.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας, πρ. υπουργός