Ο Ανένδοτος και τα καναρίνια{CR}

Ενα κύμα νοσταλγίας για τη δεκαετία του εξήντα αναπαράγεται συνεχώς στη δημόσια σφαίρα. Μόλις πρόσφατα παρουσιάστηκε σε γκαλερί της Αθήνας μια ωραία έκθεση «για το πνεύμα του εξήντα», ενώ ακόμη και η επιχειρούμενη στις μέρες μας ανάπλαση της πλατείας Ομονοίας θεωρείται μια τρόπον τινά αναβίωση της ιστορικής της μορφής με το χαρακτηριστικό πολυγωνικό σιντριβάνι, την οποία και γνωρίζουμε από πλείστες φωτογραφίες και καρτ-ποστάλ της εποχής που αναπαράγονται συνεχώς διαδικτυακά.

Δεν πρόκειται ωστόσο για ένα καινούργιο φαινόμενο. Ηδη από τα τέλη της δεκαετίας του εβδομήντα, τα σίξτις είχαν υποδειχθεί ως ένα μάλλον απρόσμενο διάλειμμα, μια «σφήνα» ελπίδας και ψυχικής ανάτασης ανάμεσα στη σκληρή εμπειρία του σαράντα, τη μιζέρια της πρώτης μεταπολεμικής δεκαετίας και τη γείωση που σήμαινε (ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του εβδομήντα), ιδίως για τα νεολαιίστικα κινήματα στον δυτικό κόσμο, η ματαίωση των πλείστων προσδοκιών που γέννησε η ουτοπία της αμφισβήτησης. Η δικτατορία των συνταγματαρχών από τη μια και η αδήριτος πραγματικότητα της ενήλικης ζωής από την άλλη σύντομα μετέτρεψαν το εξήντα σε «ιερό δισκοπότηρο» της συλλογικής μας μνήμης, υποδεικνύοντάς το ταυτόχρονα ως μια «Ανοιξη» που ήταν σχεδόν μοιραίο να καταστεί «Χαμένη». Το σοκ της οικονομικής κρίσης μετά το 2011 φαίνεται πως πολλαπλασίασε τη νοσταλγία για τη «χρυσή αυτή εποχή», λειτουργώντας εν πολλοίς μέσα από τις διαδικτυακές ομάδες των social media και την αποθέωση της vintage αισθητικής ως ένα ισχυρό αναλγητικό, ικανό να καταπραΰνει (;) τον πόνο του παρόντος. Εχει ενδιαφέρον ωστόσο να επισημανθεί ότι μετά το ξέσπασμα της κρίσης η επανανάγνωση του εξήντα που επιχειρείται είναι απότοκη μιας εμφανούς συντηρητικοποίησης μεγάλου τμήματος της κοινωνίας, που βλέπει στο εξήντα όχι τις απαρχές της όποιας ριζοσπαστικοποίησης οδήγησε στη (και γέννησε τη) Μεταπολίτευση, αλλά ένα αντιπαράδειγμά της, το οποίο αποθεώνεται ακριβώς ως τέτοιο: φετιχοποιούνται δηλαδή κοινωνικές πτυχές της εποχής (όπως η «σιδηρά πειθαρχία» ή η ακαμψία των κοινωνικών ταυτοτήτων) τις οποίες η κοινωνία του εξήντα ή το πιο προοδευτικό τμήμα της, για να είμαστε πιο σαφείς, προσπάθησε πολύ προκειμένου να βάλει στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας.

Πέρα ωστόσο από τις επιδερμικές αναγνώσεις του παρελθόντος, η κατανόησή του είναι ένα άλλο task, η επιτυχία του οποίου συναρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο σοβαρά παίρνει κανείς αυτό που θα ονομάζαμε «συνθετότητα της εποχής».

Εξυπακούεται ότι κάθε ιστορική περίοδος χαρακτηρίζεται από (τις) αντιφάσεις (της), ωστόσο στη δεκαετία του εξήντα αυτές είναι τόσο συνταρακτικές που συνθέτουν ένα πραγματικά ανεπανάληπτο σκηνικό: η φωτεινότητα συνυπάρχει με το σκότος, η πρωτοφανής οικονομική ανάπτυξη με την ακραία φτώχεια, πρωτοπόρες συλλογικότητες, πολιτικές, καλλιτεχνικές και άλλες, δραστηριοποιούνται με ζέση την ίδια στιγμή που η προνεωτερικής υφής βαρβαρότητα επιβιώνει, ιδίως στις ζόρικες γειτονιές της ανέχειας. Ο μεταπολεμικός κόσμος είναι ακόμη μια κοινωνία των απαγορεύσεων και οι τελευταίες ηγεμονεύουν τη ζωή των ανθρώπων σε ένα μικροεπίπεδο που η πολιτική ιστορία δυσκολεύεται πολύ να προσεγγίσει: οι ζωές των ανθρώπων οφείλουν ακόμη να ανταποκρίνονται σε ένα πλέγμα σκληρών απαιτήσεων και προσδοκιών, η απομάκρυνση ενός εκάστου από την οικογενειακή ή ταξική του «μοίρα» απαιτεί πολλή προσπάθεια, κατ’ αρχάς υπερνίκηση του συναισθήματος της παραίτησης στο οποίο ενδίδουν ουκ ολίγοι, ιδίως νέοι και νέες. Σε αυτές τις συνθήκες η καθημερινή ζωή είναι σαφώς δυσκολότερη από την «καραμελωμένη» εκδοχή της που μας κληρονόμησε ο κλασικός (εμπορικός) κινηματογράφος της περιόδου: χιλιάδες άνθρωποι προσπαθούν να επιβιώσουν οριακά και, όταν οι συνθήκες το επιτρέψουν, να βελτιώσουν το βιοτικό τους επίπεδο συγκροτώντας μια υπέροχη «αρχιτεκτονική της επιβίωσης» που σήμερα πραγματικά συναρπάζει με τον σουρεαλισμό που τη διακρίνει: έτσι, στο τέλος του 1963 κλοπές καναρινιών και τόμων της εγκυκλοπαίδειας ΗΛΙΟΣ συνυπάρχουν με ωραίες ιστορίες από τον Ανένδοτο, απάτες που αφορούν κλοπές γραμματοσήμων και «ύδωρ για τη φαλάκρα» ή εκβιασμοί μεσόκοπων κυριών από τους εραστές τους με συγκλονιστικές ειδήσεις που αφορούσαν τη δολοφονία του Κένεντι.

Εν πολλοίς, βεβαίως, ο «σουρεαλισμός» στον οποίο αναφερθήκαμε είναι απότοκος ειδικών κοινωνικών και πολιτισμικών συνθηκών που σφράγισαν τη δεκαετία του πενήντα και του εξήντα, κύρια δε της εσωτερικής μετανάστευσης που φέρνει στα μεγάλα αστικά κέντρα (ιδίως στην Αθήνα) δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους με την ειδική και δική τους νοοτροπία, αξίες και τρόπο σκέψης, αλλά και της γενικότερης «γνωριμίας» των Ελλήνων με έναν δυτικό τρόπο ζωής που στη συγκυρία φαντάζει ακαταμάχητα ελκυστικός, ιδίως στις πολυπληθείς μάζες των απόκληρων και στερημένων. Σε όλα τα παραπάνω ας προσθέσουμε τις γνωστές μας πολιτικές ιδιαιτερότητες της «καχεκτικής δημοκρατίας» και θα έχουμε ένα πραγματικά εντυπωσιακό ψηφιδωτό αντιφάσεων τις οποίες θα πρέπει να ιστορικοποιήσουμε επαρκώς αν θέλουμε να καταλάβουμε στην πραγματική τους έκταση τις κοινωνικές πραγματικότητες, εν γένει την κοινωνία, του εξήντα. Δύσκολο εγχείρημα, ιδίως όταν κάτι τέτοιο δεν αποφέρει ικανοποιητικό αριθμό likes στον διαδικτυακό μας ναρκισσισμό.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Από τις εκδόσεις Οκτώ κυκλοφόρησε πρόσφατα το βιβλίο του «Οι Καταραμένοι. Σπαράγματα κοινωνικής ιστορίας, αντίδοτο στη νοσταλγία του εξήντα».