Η κατανόηση {LF}του Προσφυγικού

Η Ελλάδα (κι όχι μόνο) αντιμετωπίζει μια κρίση ταυτότητας, όπου η αποδοχή και η δεκτικότητα, βασικές αξίες και αρχές της δημοκρατίας μας, δέχονται «επίθεση» από στενόμυαλους νταήδες. Η εξέλιξη αυτή, σε συνάρτηση με τις ανασφάλειες, πραγματικές ή όχι, που προκαλεί η λεγόμενη «προσφυγική κρίση» ενισχύει τον εγωκεντρισμό μας καθώς και τάσεις περιχαράκωσης.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τα αντιφατικά συναισθήματα που προκαλούν δύο διαφορετικές ομάδων ανθρώπων στα ελληνικά νησιά: ο τουρίστας και ο πρόσφυγας. Ο τουρίστας είναι σύμβολο ελευθερίας, της παγκοσμιοποίησης, στον οποίο ανοίγουμε τις αγκαλιές μας. Είναι ο καλός ξένος. Μας συνδέει με τον υπόλοιπο κόσμο, χωρίς όμως να χρειαστεί να αποδεχτούμε τα προβλήματά του. Ο πρόσφυγας είναι ο κακός ξένος, η απειλή» (στην εθνική ασφάλεια και στην πολιτιστική/θρησκευτική ταυτότητα), ο ανεπιθύμητος και ανάξιος περιπλανώμενος που «μολύνει».

Η πλαισίωση αυτή δεν επιτρέπει να δούμε τη «μεγάλη εικόνα», ούτε και να κατανοήσουμε την ιστορική διάσταση των ανθρώπινων μετακινήσεων. Το ίδιο και οι προτάσεις για «πλωτά φράγματα». Αυτά μπορούν πράγματι να μειώσουν τη ροή των προσφύγων και των μεταναστών. Κάνουν, όμως, κάτι περισσότερο: όσοι θέλουν και πιστεύουν ότι «κάτι πρέπει να γίνει» να νιώσουν ότι «κάτι επιτέλους γίνεται». Λειτουργούν ως ισχυρά σύμβολα δράσης που καταλήγουν να ενισχύουν ακόμα περισσότερο το δίπολο «εμείς» και «αυτοί» και τα τείχη που χτίζουμε στο μυαλό μας.

Δεν είναι η πρώτη φορά που Ελλάδα αντιμετωπίζει το πρόβλημα. Παρόμοιες καταστάσεις είχαμε κατά την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων και του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου (1912-22) και αργότερα, στα τέλη του 21^ου αιώνα, με τους αλβανούς μετανάστες. Και στις δύο περιπτώσεις προχωρήσαμε με την ενσωμάτωσή τους και εξοικείωσης με τη χώρα μας. Το ίδιο οφείλουμε να κάνουμε και τώρα. Δεν είναι εύκολο. Για να προχωρήσουμε, όμως, και να ξεπεράσουμε την παραλυτική μας ανασφάλεια πρέπει να γίνουν τα εξής:

Πρώτον, να μη ρίξουμε όλο το βάρος του προβλήματος στα νησιά του Αιγαίου. Προς το παρόν, όλοι θέλουμε κάτι να γίνει αρκεί να είναι μακριά από το σπίτι μας και τη γειτονιά μας.

Δεύτερον, να παλέψουμε για αλλαγή της πολιτικής της ΕΕ που εισέρχονται και σε συνεργασία με τους εταίρους μας να αναπτύξουμε στρατηγικές που έχουν στόχο τη βελτίωση των συνθηκών ζωής στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Διασωστικές επιχειρήσεις, χρηματοδότηση των ΜΚΟ και παραμονή προσφύγων σε αφιλόξενα κέντρα φιλοξενίας δημιουργούν εικόνες και ρεπορτάζ απελπισίας/ταλαιπωρίας (που τόσο έχουν ανάγκη τα δίκτυα ενημέρωσης) αλλά ενισχύουν την τάση μας να κλειδαμπαρωνόμαστε στα σπίτια μας.

Πάνω απ’ όλα, όμως, πρέπει να παλέψουμε στερεότυπα και προκαταλήψεις, επενδύοντας στην ανάπτυξη διαδικασιών κατανόησης του προβλήματος που δεν στηρίζονται μόνο σε όσα λέγονται για τους πρόσφυγες/μετανάστες από περιφερειάρχες, δημάρχους και υπουργούς. Το ζητούμενο είναι να ανοίξουμε τον κύκλο μας, το εγώ μας, σε ιστορίες ανθρώπων που είναι διαφορετικές. Το ζητούμενο είναι να καταλάβουμε ότι οι πρόσφυγες είναι άνθρωποι με λόγο και βούληση, με εμπειρίες και σχέδια για τη ζωή τους, που κάνουν επιλογές και προσπαθούν παρά τις δυσκολίες να επιβιώσουν και να αναπτυχθούν, που αξίζουν την προσοχή μας και τον σεβασμό μας.

Ο Χρήστος Α. Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής ΑΠΘ