Αμυνα vs αποστρατιωτικοποίησης

Η αποστρατιωτικοποίηση δεν είναι θεσμός του διεθνούς δικαίου. Εχει αναπτυχθεί ως αποτέλεσμα συμβατικών υποχρεώσεων που έχουν αναληφθεί με μια προοπτική ενός προσωρινού καθεστώτος, προκειμένου να προληφθεί μια κρίση ή να αποφεύγονται πιθανές εστίες κρίσης με μια προβλεπόμενη ζώνη αφοπλισμού. Περιορισμός ανάπτυξης στρατιωτικών δυνάμεων και εγκαταστάσεων, εν είδει μερικής αποστρατιωτικοποίησης, προβλέφθηκε στα συμβατικά κείμενα της Λωζάννης το 1923 για τα νησιά του Βορείου Αιγαίου. Μια πρακτική που ξεκίνησε στις αρχές του περασμένου αιώνα, όταν υπήρχε η φρούδα υπόσχεση ότι την ασφάλεια των εδαφών που δεν θα ανέπτυσσαν στρατό θα ανελάμβανε η Κοινωνία των Εθνών.

Διαψεύσθηκε όμως σύντομα και έγινε αντιληπτό ότι την ασφάλεια των εδαφών αναλαμβάνουν μόνο τα κράτη που ελέγχουν τα εδάφη αυτά κατά κυριαρχία. Η αντίληψη περί ασφάλειας ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν απαγορεύθηκε η χρήση βίας και εμπεδώθηκε, ως ενισχυμένη αρχή του διεθνούς δικαίου, η νόμιμη άμυνα απέναντι στην αυθαίρετη χρήση βίας. Το δικαίωμα της νόμιμης άμυνας είναι συμφυές για κάθε κράτος προκειμένου να διασφαλίσει την εδαφική ακεραιότητά του, καθώς και την ειρήνη και την ασφάλεια των πολιτών του. Δεν μπορεί να περιμένει το κράτος να μεριμνήσει για την ακεραιότητα του εδάφους του κανείς άλλος, και, επειδή το διεθνές σύστημα είναι αποκεντρωμένο, για την άμυνα προνοεί και ενεργεί το ίδιο το κράτος που είναι θύμα μιας επίθεσης. Αυτή η αντίληψη είναι κοινή και ισχύει μεταξύ όλων των κρατών.

Πρέπει όμως να έχουν εκπληρωθεί οι δύο όροι της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Αναγκαιότητα σημαίνει ότι δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική λύση διότι έχει εξαντληθεί κάθε δυνατότητα απόκρουσης με άλλα μέσα και η κατάσταση είναι άμεση και πιεστική. Η αναλογικότητα σημαίνει ότι το μέσο πρέπει να είναι ανάλογο του σκοπού. Πρωτίστως πρέπει να πρόκειται για σοβαρή παραβίαση. Να μην αποκρούεται μια επίθεση με υπερβολικά μέσα αν είναι εφικτό να επιτευχθεί ο ίδιος σκοπός με ηπιότερα μέσα. Η δε άμυνα, χωρίς υπέρβαση των ορίων άσκησής της, πρέπει να περιορίζεται στην αποκατάσταση του θιγομένου δικαιώματος μόνο.

Επικρατεί η άποψη ότι η άμυνα ασκείται έναντι μιας επίθεσης που έχει συμβεί. Παρ’ όλα αυτά έχει γίνει αποδεκτή και η προληπτική άμυνα όταν η επίθεση, παρότι δεν έχει εκδηλωθεί, είναι άμεση και επικείμενη, και αν εξουδετερωθεί έγκαιρα μπορεί να αποτρέψει εχθροπραξίες αλλά και να περισώσει προοπτικά ανθρώπινα θύματα. Οι ίδιοι όροι της άμυνας ισχύουν και εν προκειμένω.

Η προληπτική άμυνα συνήθως συνδέεται, ως προληπτικό μέτρο, και με την προπαρασκευή και οργάνωση στην οποία ένα κράτος καταφεύγει προκειμένου να είναι σε θέση να αποκρούσει ή να αντιμετωπίσει με αποτελεσματικότητα μια επίθεση, ανεξαρτήτως από το εάν και πότε θα συμβεί. Δηλαδή να έχει εξοπλίσει κάθε γωνιά της επικράτειάς του για κάθε ενδεχόμενο.

Η νόμιμη άμυνα είναι κανόνας αυξημένης ισχύος στο διεθνές δίκαιο. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι υπερισχύει κανόνα συμβατικού δικαίου.

Το να επικαλείται σήμερα η Τουρκία την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών είναι μια παρωχημένη συζήτηση, διότι το εντελώς συμβατικό καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης είναι προσωρινό. Εξάλλου, η Τουρκία δεν μπορεί να επικαλείται συνθήκες που είτε έχουν αντικατασταθεί, όπως η Σύμβαση της Λωζάννης του 1923 από τη Συνθήκη του Μοντραί του 1936, όσον αφορά στον επανεξοπλισμό της Λήμνου και της Σαμοθράκης. Είτε δεν την αφορούν και δεν μπορεί να επικαλείται σχετικές διατάξεις ως μη συμβαλλόμενο μέρος, όπως η Συνθήκη των Παρισίων του 1947 για τα Δωδεκάνησα. Είτε της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923 όσον αφορά στα νησιά του Βορείου Αιγαίου.

Οσον αφορά στις συνθήκες που προβλέπουν αποστρατιωτικοποίηση, πέραν του λόγου καταγγελίας τους λόγω ριζικής μεταβολής των περιστάσεων, ιδίως μετά το 1974, παρότι απαιτείται να ακολουθηθεί μια διαδικασία, προβάλλεται – και ορθώς – το επιχείρημα περί του δικαιώματος της νόμιμης άμυνας, το οποίο ως αυξημένης ισχύος έναντι μιας συμβατικής υποχρέωσης σαφώς δεν αφήνει περιθώρια να αμφισβητηθεί. Το δικαίωμα νόμιμης άμυνας, εν προκειμένω ως ανάγκη προληπτικών μέτρων και προετοιμασίας για τη δυνατότητα άσκησης του δικαιώματος, διασφαλίζει την εδαφική ακεραιότητα που δεν εγγυάται η αποστρατιωτικοποίηση.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς. Πλήρης ανάλυση στο Π. Λιάκουρας, «Η αποστρατικοποίηση με τη Συνθήκη της Λωζάννης: όψεις ασφάλειας και εξελίξεις», στο βιβλίο 90 Χρόνια από τη Συνθήκη της Λωζάννης, με επιμέλεια των Φ. Παζαρτζή και Κ. Αντωνόπουλου, 2014