Η εμπιστοσύνη…

Η έννοια «εμπιστοσύνη» έχει – στη διπλωματία τουλάχιστον – πολλές αποχρώσεις. Ελάχιστοι είναι οι διπλωμάτες που θα της έδιναν μια πραγματική υπόσταση, που θα τη θεωρούσαν δηλαδή έννοια ικανή να παραγάγει χειροπιαστά, ορατά, αποτελέσματα. Για μια αίσθηση πρόκειται και οι αισθήσεις ούτε νομικό πλαίσιο δημιουργούν, ούτε διπλωματικό δεδομένο.

Σε μερικές περιπτώσεις, για να μην είμαστε άδικοι, η οικοδόμηση πλέγματος εμπιστοσύνης στο δευτερεύον έχει συμβεί να δημιουργήσει πρωτεύοντα τετελεσμένα. Η ρωσο-βρετανική συμφωνία, λόγου χάρη, του 1907, η οποία διευθέτησε τα όρια της ρωσικής και της βρετανικής επιρροής στο Ιράν και το Αφγανιστάν, έφερε στο ίδιο στρατόπεδο τις δύο χώρες. Το στρατόπεδο ήταν εκείνο της «Εγκάρδιας Συνεννόησης» με τρόπο ώστε η ασήμαντη συμφωνία «εμπιστοσύνης» για την Κεντρική Ασία ολοκλήρωσε το ένα από τα δύο στρατόπεδα του επερχόμενου Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου.

Η λογική της προσεχούς συνάντησης των υπουργών Τουρκίας και Ελλάδας εμπερικλείει την προσδοκία μιας παρόμοιας εξέλιξης. Η τυχόν συμφωνία σε κάτι το πολύ μικρό θα μπορούσε ίσως να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για κάτι συνολικό και μεγάλο. Δυστυχώς κάπου εδώ τελειώνει η οποιαδήποτε σχέση του ιστορικού παραδείγματος που αναφέραμε με την παρούσα κατάσταση.

Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης που θα συζητηθούν την ερχόμενη εβδομάδα δεν αφορούν τη διευθέτηση κάποιων διαφορών σε απόμακρα μέρη, στις παρυφές της αποικιοκρατικής εξάπλωσης δύο ισχυρών δυνάμεων. Οι τελευταίες ρύθμισαν επουσιώδεις μεταξύ τους διαφορές με τρόπο ώστε να ενώσουν τις δυνάμεις τους απέναντι στον κοινό εχθρό: την ανερχόμενη Γερμανία. Στην περίπτωση των δικών μας ΜΟΕ η ρύθμιση που εκκρεμεί δεν αφορά κάτι το επουσιώδες: για αναδιάταξη εθνικής επικράτειας πρόκειται και για επανεξέταση των συνακόλουθων εθνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Δεν αφορά επίσης αμοιβαίες υποχωρήσεις – παραχωρήσεις: οι τελευταίες αφορούν αποκλειστικά και μόνο την Ελλάδα.

Και τρίτο, αν θέλετε, στην εδώ περίπτωση δεν υπάρχει κοινός εχθρός. Τα Μέτρα Εμπιστοσύνης δεν αποσκοπούν στη συνένωση δυνάμεων απέναντι σε έναν κοινό κίνδυνο. Ουδεμία συμμαχία, φιλία ή αλληλοστήριξη θα γεννηθεί ανάμεσα στις δύο χώρες, την Ελλάδα και την Τουρκία. Η πρώτη θα εξακολουθήσει να στέκεται εμπόδιο στις φιλοδοξίες της δεύτερης, οι οποίες δεν αποβλέπουν σε τίποτε λιγότερο από την ανάδειξή της σε ρόλο επικυρίαρχου στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Μέσα στον κυκεώνα των απειλών, των προκλήσεων και των έμπρακτων αμφισβητήσεων της ελληνικής εδαφικής ακεραιότητας και κυριαρχίας θα μπορούσε να θεωρήσει κάποιος εξαιρετικά αφελή ως και λογικά ακατανόητη την προσέλευση της Ελλάδας σε τέτοιου είδους διαπραγματεύσεις. Κάτι τέτοιο όμως δεν θα λάμβανε υπόψη τις πραγματικές δυνατότητες των ελληνικών κυβερνήσεων από τη στιγμή που προσδέθηκαν εκούσια στο δόγμα «ανήκομεν εις την Δύσιν». Διότι η όλη διαδικασία των ΜΟΕ υπαγορεύεται, δημόσια, από τις ΗΠΑ. «Αν τα κράτη καταφέρουν να αντιληφθούν τη σημασία της ενέργειας και να επικεντρωθούν σε αυτήν, ανεξαρτήτως των όποιων άλλων μακροχρόνιων πολιτικών ζητημάτων που μπορεί να προκαλούν δυσκολίες, τότε εκτιμώ πως ακριβώς αυτές οι σχέσεις στον τομέα της ενέργειας είναι δυνατόν να επηρεάσουν άλλους τομείς».

Αυτά είπε ο κ. Φάνον, βοηθός υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ. Και ξαφνικά όλα αποκτούν νόημα. Η επίτευξη μιας όποιας συνεκμετάλλευσης των φυσικών πόρων θα επιλύσει τις πολιτικές – ιστορικές διαφορές. Και όλα θα γίνουν ειδυλλιακά και παραδεισένια. Ειδικά όταν την εκμετάλλευση των πόρων αυτών την αναλάβουν οι πολυεθνικές των ΗΠΑ. Για ιστορία θα μιλάμε τώρα…

Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης